डा. नवराज सुब्बा: मुन्धुम, जनस्वास्थ्य र साहित्यका विशिष्ट सेतु
डा. नवराज सुब्बा समकालीन नेपाली बौद्धिक जगतका एक प्रखर व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। उहाँले स्वास्थ्य मनोविज्ञानमा विद्यावारिधि (PhD) गर्नुका साथै जनस्वास्थ्य र नेपाली साहित्यमा स्नातकोत्तर शिक्षा हासिल गर्नुभएको छ। नेपाल सरकारको स्वास्थ्य मन्त्रालय अन्तर्गत जनस्वास्थ्य सेवामा साढे तीन दशक (३५ वर्ष) भन्दा लामो समय व्यतित गर्नुभएका उहाँको प्रशासनिक र प्राविधिक अनुभवले नेपाली समाजको स्वास्थ्य र जीवनशैलीलाई बुझ्ने एउटा ठोस आधार प्रदान गरेको छ। ३५ वर्षको सरकारी सेवा र ५ दशक लामो लेखन यात्राले उहाँलाई एक अनुभवी विशेषज्ञ र दार्शनिक श्रष्टाका रूपमा स्थापित गरेको छ।
विगत ५० वर्षदेखि लेखन र अनुसन्धानमा निरन्तर सक्रिय डा. सुब्बाले नेपाली साहित्य र संगीत, आफ्नो जीवन किराँत लिम्बू पहिचानको संरक्षण र मुन्धुमी दर्शनको पुनर्व्याख्यामा समर्पित गर्नुभएको छ। स्वास्थ्य मनोविज्ञानको विज्ञता र मुन्धुमप्रतिको गहिरो लगावको सङ्गमले गर्दा उहाँका कृतिहरूमा मानवीय स्वास्थ्य र आध्यात्मिक जरोबीचको एउटा अनौठो र गहिरो सम्बन्ध पाइन्छ। उहाँले प्राचीन हिमाली मौखिक परम्परालाई २१औँ शताब्दीको वैज्ञानिक र आधुनिक विश्लेषणसँग जोड्दै एउटा बलियो बौद्धिक पुल निर्माण गर्नुभएको छ, जहाँ विज्ञान र रैथाने ज्ञान एकसाथ प्रतिध्वनित हुन्छन्।
साहित्य र सङ्गीतको फाँटमा उहाँको पाँच दशक लामो यात्रा निकै फलदायी रहेको छ। उहाँका कविता, निबन्ध र गीतहरूमा एक मनोवैज्ञानिकको सूक्ष्म दृष्टि र दार्शनिक गाम्भीर्यको अनुपम मिश्रण भेटिन्छ, जसले पाठकलाई आत्म-चिन्तन र सामाजिक रूपान्तरणका लागि घच्घच्याउँछ। एउटा सिद्धहस्त गीतकारका रूपमा उहाँले नेपाली सुगम सङ्गीतको भण्डारलाई राष्ट्रप्रेम र मानवीय सम्बन्धका सुमधुर लयहरूले भर्नुभएको छ। उहाँका सिर्जनाहरू केवल कला मात्र नभई नेपाली आत्माको आवाज र सांस्कृतिक पहिचानका जीवन्त प्रतिविम्ब हुन्।
संस्कृति, मानवशास्त्र र मुन्धुम अनुसन्धान
कुल कृतिहरू: १०
डा. सुब्बाले मुन्धुमलाई केवल पुरानो इतिहासको रूपमा मात्र नभई एक जीवन्त ज्ञान पद्धतिको रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ। उहाँको अनुसन्धानले आदिवासी परम्पराहरूलाई आधुनिक प्राज्ञिक कसीमा उभ्याएको छ।
- तुङ्दुङ्गे मुन्धुम समीक्षा (२०२०): किराँत मिथकहरूको आलोचनात्मक विश्लेषण।
- किराँत लिम्बू संस्कृति – मानवशास्त्रीय विवेचना (२०२३): लिम्बू समुदायको सामाजिक बनावटको गहिरो अध्ययन।
- तुङ्दुङ्गे मुन्धुम, किराँत आख्यान एक अध्ययन (२०२३): आदिवासी मिथकहरूको सांकेतिक भाषाको व्याख्या।
- फयङ साँबा वंशावली (२०२४): पुर्ख्यौली विरासतलाई डिजिटल युगमा सुरक्षित राख्ने प्रयास।
- नेपालमा सेन वंशको इतिहास (२०२५): आधुनिक नेपालको निर्माणमा सेन वंशको भूमिकाको खोजी।
- शिव सीमाभन्दा पर: प्रोटो-शैववादको विश्वव्यापी यात्रा: शिव दर्शनको आदिवासी र प्रि-वैदिक जरोको खोजी।
- किराँत मुन्धुम— पूर्वज तथा प्रकृति-आधारित जीवनपद्धति: प्रकृतिमा आधारित जीवनशैलीको अध्ययन।
- युमा साम्यो: सांस्कृतिक स्वरूप र प्रश्नहरू: युमा धर्मका विविध आयामहरूको अन्वेषण।
- बिर्सिएका गीत र गुमाइएका पहिचान: आदिवासी अनुभव र सांस्कृतिक क्षयमाथि एक अध्ययन।
- प्राचीन नेपालको पुनर्स्थापना: किराँत रैथाने इतिहास र शोध पद्धति: आदिवासी शोध विधिसम्बन्धी महत्वपूर्ण कृति।
साहित्य: कविता, निबन्ध र दार्शनिक गद्य
कुल कृतिहरू: १५
साहित्यिक फाँटमा डा. सुब्बा मानवीय संवेदना र सामाजिक परिवर्तनको लयलाई समात्न सिपालु हुनुहुन्छ। उहाँका कवितामा मनोवैज्ञानिक सूक्ष्मता र निबन्धमा जीवनका भोगाइहरूको गहिरो दार्शनिक चिन्तन पाइन्छ।
- जीवन-मेरो-शब्दकोशमा (२००६/२०२०): मानवीय अस्तित्वको खोजी गरिएको कविता सङ्ग्रह।
- बीच-बाटोमा-ब्यूँझेर (२००८/२०२२): जीवनका यथार्थहरूमा आधारित आत्म-चिन्तनमूलक कविता।
- यात्रा आधा शताब्दीको (२०११): पाँच दशकको जीवन र समयको परिवर्तनलाई समेटिएको महाकाव्यिक यात्रा।
- जोखनामा-वर्तमान (२०२२): समकालीन समयको काव्यिक चिरफार।
- चित्कार (२०१३): सामाजिक विसङ्गतिमाथि प्रहार गरिएका मुक्तकहरूको सङ्ग्रह।
- मनको मझेरी (२००७/२०२१): हृदयस्पर्शी संस्मरण र निबन्धहरू।
- समयको स्वाद (२०१३): समयको गति र भोगाइमाथि लेखिएका निबन्ध।
- सिक्काका दुवै पाटा (२०२२): मानवीय अनुभवका दुई विपरित पक्षहरूको विश्लेषण।
- आकाश र आत्माबीचको संवाद (२०२५): चेतना र ब्रह्माण्डको सम्बन्धमाथि दार्शनिक खण्डकाव्य।
- परिवर्तनका स्वरहरू: नेपाली समाजका विविध आयाममाथिको सामाजिक टिप्पणी।
- नेपाली भाषा साहित्य-संस्कृति – आलोचना र अनुसन्धान: नेपाली कला र साहित्यको प्राज्ञिक अध्ययन।
- सहिदलाई सलाम (२०१०): राष्ट्रिय वीरहरूप्रति समर्पित गीतहरूको सङ्ग्रह।
- मन र माटो (२०१६): मानिस र माटोको सम्बन्ध केलाइएका गीतहरू।
- मनको मझेरी (परिमार्जित संस्करण, २०२१)
- बीच-बाटोमा-ब्यूँझेर (परिमार्जित संस्करण, २०२२)
जनस्वास्थ्य र व्यवहार विज्ञान
कुल कृतिहरू: ९
स्वास्थ्य मनोविज्ञानको पृष्ठभूमिका कारण उहाँले जनस्वास्थ्यका मुद्दाहरूलाई सामाजिक र सांस्कृतिक कोणबाट हेर्नुहुन्छ। उहाँका कृतिहरूले जनस्वास्थ्यमा अदृश्य दबाब र प्रतिरोधात्मक क्षमतामा जोड दिन्छन्।
- चिन्ता – जनस्वास्थ्यमा अदृश्य दबाब: बदलिँदो समाजमा मानसिक स्वास्थ्यको विश्लेषण।
- निरोगी चालचलन (२०२४): जीवनशैली र प्रतिरोधात्मक स्वास्थ्यको पूर्ण निर्देशिका।
- राजवंशी समुदायमा परम्परागत र आधुनिक स्वास्थ्य अभ्यास (२०१६): रैथाने उपचार र आधुनिक चिकित्साको तुलनात्मक अध्ययन।
- मोरङका राजवंशीहरूको स्वास्थ्य खोजी व्यवहार (२००१): चिकित्सा मानवशास्त्रमा एक महत्वपूर्ण अनुसन्धान।
- जनस्वास्थ्य सुधार कार्यक्रमको मूल्याङ्कन (२००३): स्वास्थ्य योजनाहरूको प्राविधिक विश्लेषण।
- जनस्वास्थ्यका अभ्यास र अनुभूति (२०१७): यस क्षेत्रका व्यावहारिक भोगाइहरू।
- जनस्वास्थ्य पाटा बाटा र अनुभूति (२००६): नेपाली स्वास्थ्य प्रणालीमाथिको प्रारम्भिक अन्तर्दृष्टि।
- जनस्वास्थ्यका सवालहरू (२००७): समकालीन स्वास्थ्य समस्याहरूमाथि विमर्श।
- खोटाङको स्वास्थ्य (१९९८): क्षेत्रीय स्वास्थ्य अवस्थाको सर्वेक्षण।
सङ्गीत र सञ्चार: एल्बम र भिडियो शृङ्खला
कुल कृतिहरू: १०
सङ्गीतमार्फत डा. सुब्बाले आफ्नो राष्ट्रभक्ति र दार्शनिक चिन्तनलाई जनस्तरसम्म पुर्याउनुभएको छ। उहाँका गीतहरूमा साहित्यिक गहिराइ र सुरिलोपनको मिश्रण पाइन्छ।
- देशको माया (२०१०): स्वदेश प्रेमले भरिएका गीतहरूको सङ्ग्रह।
- हामी पहिले नेपाली (२०१३): राष्ट्रिय एकता र पहिचानका गीतहरू।
- लुकेको रहर (२०११): मानवीय इच्छा र भावना समेटिएका गजलहरू।
- अमूल्य जीवन (२०१२): जीवनको महत्त्व दर्साउने आधुनिक गीतहरू।
- बहारसँग (२०१६): प्रकृति र भावनाका लयहरू।
- हिमालयमा हिउँ (२०१४): हिमाली जीवनशैलीका लोकगीतहरू।
- प्रतिबिम्ब भिडियो शृङ्खला (१-४): उहाँको सङ्गीतिक र सांस्कृतिक यात्रालाई दृश्यमा उतारिएका चार भिडियो एल्बमहरू।
उपसंहार: निरन्तर साधना र प्रेरणाको स्रोत
डा. नवराज सुब्बा हाल विराटनगरलाई आफ्नो मुख्य कर्मथलो बनाएर नेपालको प्राज्ञिक, साहित्यिक, मनोवैज्ञानिक र सांस्कृतिक उत्थानमा अहोरात्र समर्पित हुनुहुन्छ। उहाँको सक्रियता केवल लेखनमा मात्र सीमित छैन, बरु जनस्वास्थ्य, मनोविज्ञान र किरात मुन्धुमी दर्शनको त्रिवेणीलाई आधुनिक चेतनासँग एकाकार गराउने एउटा महान् अभियानको रूपमा अघि बढिरहेको छ। पाँच दशकको अनवरत साधनाले उहाँलाई एक प्रखर अनुसन्धानकर्ता, श्रष्टा र चिन्तकका रूपमा नेपाली वाङ्मयमा सधैँ अग्रपङ्क्तिमा स्थापित गरेको छ।
उहाँको जीवन र कार्यले नयाँ पुस्ताका अनुसन्धानकर्ताहरूलाई आफ्नो जरो र पहिचान खोज्न र त्यसलाई आधुनिक विश्वको वैज्ञानिक परिवेशसँग जोड्न ठूलो प्रेरणा दिन्छ। आफ्नो रैथाने जरोलाई आत्मसात् गर्दै त्यसलाई कसरी विश्वव्यापी प्राज्ञिक मञ्चमा आत्मविश्वासका साथ प्रस्तुत गर्न सकिन्छ भन्ने कुराको उहाँ एक ज्वलन्त उदाहरण हुनुहुन्छ। डा. सुब्बाको यो साधनाले आगामी पुस्तालाई आफ्नो गौरवशाली इतिहास र सांस्कृतिक विरासतको खोजी गर्न सधैँ ऊर्जा र बौद्धिक मार्गदर्शन प्रदान गरिरहनेछ।
पुरस्कार तथा सम्मान
नेपाल विद्या भूषण ‘क’– २०१५ (२०७३ विरुद्ध)
पहिलो अनलाइन वेबक्याम विश्व कविता प्रतियोगिता- २००८ (२०६४ साल) मा जितेको पहिलो पुरस्कार
गोरखदक्षिणबाहु पदक १९९१ (२०४७ विरुद्ध) मा प्रदान गरिएको थियो।
साहित्यिक पुरस्कार
बाबर सिंग थापा स्मृति पुरस्कार 2008 (2064 VS)
मोहन रेग्मी स्मृति बन्नी पुरस्कार 2006 (2063 VS)
ब्याथिथ काव्य बनिता पुरस्कार- 2013 (2070 VS)
जयन्द्र प्रसाई स्मृति साहित्य सम्मान- 2008 (2064 VS)
उदयानन्द मुक्तिनाथ अर्याल संगीत प्रतिभा पुरस्कार- 2011 (2068 VS)
भद्र घले घमानसिंह साहित्य-कला पुरस्कार २०१४ (२०७१ वि.स.)
नवरङ्गा साहित्य सम्मान, झापा, २००७ (२०६३ वि.स.)
कृष्णप्रसाद – खगेन्द्र कुमारी भण्डारी साहित्य-कला सम्मान – २०१८ (२०७५)।
गंगा भद्रशिला स्मृति पुरस्कार गर्गाश्री सम्मान – 2016 (2073 VS)
हङकङ नेपाली महासंघ अभिनन्दन, 2013 (2069 VS)
लेखनाथ पुस्तकालय सम्मान- २०१२ (२०६९ वि.स.)
सम्मान
पल्लव साहित्य सम्मान – 2009 (2066 VS)
नटेश्वर नृत्यकला प्रतिष्ठान सम्मान- 2006 (2063 VS)
नाट्येश्वर सम्मान, २००६ (२०६३ VS)।
दिर्घा राणा समुन्द्र बम सम्मान, २०१३
स्पर्श नेपाल 2011 (2068 VS) द्वारा अभिनन्दन
किरात याक्थुङ चुम्लुङ मोरङ नेपाल 2011 (2068) द्वारा सम्मानित
विराटनगर महानगरपालिकाद्वारा अभिनन्दन 2010 (2067 VS)
हाङपाङ सेवा समाज काठमाडौं द्वारा अभिनन्दन 2007 (2064 VS)
सम्मानित विराटेश्वर वृद्धाश्रम, विराटनगर २०१३ (२०७० वि.स.)
पथरी-शनिश्चरे नगरपालिका, नेपाल 2018 (2075) द्वारा सम्मानित