नेपालको भाषिक भविष्य

नेपाली भाषाको शुद्धीकरण, संस्कृतिकरण र बहुभाषिक नेपालको भाषिक भविष्यः एक विऔपनिवेशिक तथा संवैधानिक विमर्श

• डा. नवराज सुब्बा

परिचय

नेपालमा प्रत्येक वर्ष मनाइने भाषा दिवसले नेपाली भाषाको संरक्षण, विकास र प्रयोगबारे बहसलाई पुनर्जीवित गर्छ। “नेपाली भाषालाई शुद्ध पारौँ” भन्ने नारा सतही रूपमा हेर्दा भाषिक अनुशासन र मानकीकरणको पक्षमा देखिए पनि यसको भित्री तहमा भाषिक शक्ति, सांस्कृतिक प्रभुत्व र पहिचानको राजनीति अन्तर्निहित रहेको देखिन्छ। विशेषतः नेपाली भाषालाई अत्यधिक संस्कृतनिष्ठ बनाउने प्रवृत्तिले नेपाली भाषाको मौलिक खस आधार, बहुभाषिक चरित्र तथा नेपालको विविध भाषिक सम्पदामाथि प्रभाव पारेको विषय भाषाशास्त्रीय तथा समाजशास्त्रीय अध्ययनको केन्द्रमा रहँदै आएको छ।

नेपाली भाषा मूलतः खस प्राकृतबाट विकसित भएको भाषा हो, जुन संस्कृतबाट प्रत्यक्ष जन्मिएको नभई त्यसबाट प्रभावित भाषा हो (Regmi, 1976)। तथापि आधुनिक नेपालीको औपचारिक रूप निर्माण गर्दा संस्कृत व्याकरण, तत्सम शब्दावली तथा हिन्दू राज्य संरचनाको प्रभाव अत्यधिक देखिन्छ। यस प्रक्रियालाई कतिपय विद्वानहरूले “संस्कृतिकरण” वा “भाषिक केन्द्रीकरण” को रूपमा व्याख्या गरेका छन् (Onta, 1996)। यस लेखमा नेपाली भाषाको शुद्धीकरणको बहसलाई भाषाशास्त्रीय, समाजशास्त्रीय तथा संवैधानिक दृष्टिले विश्लेषण गर्दै बहुभाषिक नेपालको सन्दर्भमा नेपाली भाषाको समावेशी विकास कसरी सम्भव हुन्छ भन्ने प्रश्नको अकादमिक समीक्षा गरिनेछ।

नेपाली भाषाको उत्पत्ति र संस्कृतसँगको सम्बन्ध

भाषावैज्ञानिक दृष्टिले नेपाली भाषा हिन्द–आर्य भाषा परिवारअन्तर्गत पर्ने खस भाषाबाट विकसित भएको मानिन्छ। जर्ज ग्रियर्सन (Grierson, 1927) ले नेपालीलाई “Parbatiya” वा “Khas Kura” भनेर उल्लेख गरेका छन्। खस भाषाको विकास हिमाली भूभागमा बोलिने प्राकृत र अपभ्रंश रूपहरूबाट भएको हो। संस्कृतसँग यसको सम्बन्ध प्रभावको हो, उत्पत्तिको होइन।

भाषाविज्ञानमा कुनै भाषाले अर्को भाषाबाट शब्द सापटी लिनु स्वाभाविक प्रक्रिया मानिन्छ। तर जब एउटा भाषा अर्को भाषाको संरचना, व्याकरण, उच्चारण र शब्दावलीलाई प्रभुत्वशाली रूपमा ग्रहण गर्न थाल्छ, तब त्यो भाषिक राजनीति र सांस्कृतिक शक्ति विस्तारको प्रश्न बन्न पुग्छ (Bourdieu, 1991)। नेपाली भाषामा संस्कृत तत्सम शब्दहरूको अत्यधिक प्रयोग विशेषतः राज्य, प्रशासन, शिक्षा र सञ्चार क्षेत्रमा संस्थागत रूपमा स्थापित गरियो। उदाहरणका लागि “विद्यालय”, “प्रशासन”, “विमर्श”, “समन्वय”, “अनुशासन” जस्ता शब्दहरू आम प्रयोगमा छन्, जबकि जनभाषिक रूपहरू क्रमशः किनारामा परे।

नेपाली भाषालाई “शुद्ध” बनाउने नाममा संस्कृतनिष्ठ बनाउने प्रक्रियाले नेपाली भाषालाई जनसामान्यबाट केही दूरीमा पुर्‍याएको आलोचना पनि हुँदै आएको छ। भाषाविद् नोम चोम्स्की (Chomsky, 1972) ले भाषा मूलतः जनसमुदायको प्रयोगबाट विकसित हुने सामाजिक प्रणाली भएको बताएका छन्। त्यसैले भाषा कुनै शास्त्रीय ढाँचामा कैद गरिने वस्तु होइन, बरु प्रयोगद्वारा परिवर्तनशील रहने जीवित संरचना हो।

भाषिक शुद्धीकरण कि संस्कृतिकरण?

“भाषिक शुद्धता” को अवधारणा स्वयंमा विवादास्पद छ। कुनै पनि भाषा पूर्णतः शुद्ध हुँदैन। सबै भाषाहरू ऐतिहासिक रूपमा मिश्रित, उधारो र अन्तरसंवादात्मक हुन्छन्। नेपाली भाषामा संस्कृत, फारसी, अरबी, अंग्रेजी, तिब्बती, मैथिली, नेवारी, लिम्बू, मगर, भोजपुरी लगायतका भाषाको प्रभाव पाइन्छ।

फर्डिनान्ड डे सस्युर (Saussure, 1916/1983) ले भाषालाई सामाजिक संकेत प्रणाली मानेका छन्। समाज परिवर्तनसँगै भाषा पनि बदलिन्छ। त्यसैले भाषालाई “शुद्ध” बनाउने प्रयास प्रायः कुनै निश्चित सांस्कृतिक वा राजनीतिक विचारधाराको संरक्षणसँग जोडिन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा संस्कृतनिष्ठ नेपालीलाई “मानक” बनाउने कार्यले अन्य भाषिक समुदायलाई परिधिमा धकेल्यो भन्ने आलोचना जनजातीय तथा बहुभाषिक अध्ययनमा बारम्बार गरिएको छ (Toba, 1992)। विशेषतः राणा र पञ्चायत कालमा “एक भाषा, एक भेष” को राष्ट्रवादी अवधारणाले नेपाली भाषालाई राज्य शक्ति र राष्ट्रिय पहिचानको मुख्य साधन बनायो। यस प्रक्रियामा नेपाली भाषा स्वयं पनि संस्कृतकृत हुँदै गयो।

भाषिक विऔपनिवेशिक दृष्टिले हेर्दा यो प्रक्रियाले स्थानीय भाषिक ज्ञान प्रणालीहरूलाई कमजोर बनायो। लिम्बू, तामाङ, गुरुङ, थारू, नेपाल भाषा, अवधी, उर्दू लगायतका भाषाहरू केवल “स्थानीय” वा “घरायसी” भाषाका रूपमा सीमित गरिए। जबकि नेपालीलाई “राष्ट्रिय”, “सभ्य” र “औपचारिक” भाषा बनाइयो। पियरे बोरदिउ (Bourdieu, 1991) ले यसलाई “linguistic capital” अर्थात् भाषिक पूँजीको असमान वितरण भनेका छन्।

बहुभाषिक नेपाल र संवैधानिक व्यवस्था

नेपालको संविधान २०७२ ले नेपाललाई बहुभाषिक राष्ट्रको रूपमा स्वीकार गरेको छ। संविधानको धारा ६ मा “नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरू राष्ट्रभाषा हुन्” भनिएको छ। धारा ७ ले देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषालाई संघको सरकारी कामकाजको भाषा माने पनि प्रदेशहरूले आफ्नो बहुसंख्यक मातृभाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा बनाउन सक्ने व्यवस्था गरेको छ।

यो संवैधानिक व्यवस्था भाषिक लोकतन्त्रतर्फको महत्वपूर्ण कदम हो। यसले नेपाली भाषालाई एकमात्र प्रभुत्वशाली भाषाका रूपमा होइन, बहुभाषिक राष्ट्रको साझा सम्पर्क भाषाका रूपमा पुनर्परिभाषित गर्ने सम्भावना खोल्छ। भाषाविद् टोभा (Toba, 1992) का अनुसार नेपालजस्तो बहुभाषिक देशमा भाषिक नीति समावेशी नभए सामाजिक दूरी र सांस्कृतिक असमानता बढ्न सक्छ।

यद्यपि व्यवहारमा अझै पनि शिक्षा, प्रशासन, विश्वविद्यालय, न्यायालय तथा सञ्चार क्षेत्रमा संस्कृतनिष्ठ नेपालीको वर्चस्व कायम छ। यसले मातृभाषी समुदायका विद्यार्थी र नागरिकलाई भाषिक कठिनाइमा पारिरहेको छ। विशेषतः विद्यालय तहमा प्रयोग हुने नेपाली पाठ्यपुस्तकको भाषा धेरै संस्कृतनिष्ठ हुँदा ग्रामीण तथा गैर-नेपाली मातृभाषी विद्यार्थीका लागि बोधगम्यता कम हुने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

नेपाली भाषाको समावेशी विकासका सम्भावना

नेपाली भाषाको विकास “शुद्धीकरण” भन्दा “लोकतान्त्रीकरण” र “समावेशीकरण” को आधारमा गरिनु आवश्यक छ। यसका लागि निम्न पक्ष महत्त्वपूर्ण देखिन्छन्।

१. रैथाने भाषाबाट शब्द ग्रहण

नेपालमा १०० भन्दा बढी भाषाहरू बोलिन्छन्। ती भाषाहरूमा प्रकृति, कृषि, दर्शन, सम्बन्ध, भूगोल, संगीत र अध्यात्मसँग सम्बन्धित अत्यन्त समृद्ध शब्दभण्डार छ। नेपाली भाषाले ती भाषाबाट शब्द ग्रहण गर्दा यसको अभिव्यक्ति अझ जीवन्त र नेपालीपनयुक्त बन्न सक्छ। उदाहरणका लागि “मुन्धुम”, “च्याब्रुङ”, “ल्होसार”, “साकेला”, “गुठी”, “रोदी” जस्ता शब्दहरूले नेपाली भाषालाई बहुसांस्कृतिक बनाएका छन्।

२. जनभाषिक नेपालीको सम्मान

नेपाली भाषाको मानक रूप केवल संस्कृतनिष्ठ प्रशासनिक भाषा मात्र होइन, जनताले बोल्ने जीवित भाषामा आधारित हुनुपर्छ। लोकभाषा, क्षेत्रीय उच्चारण तथा मौलिक अभिव्यक्तिलाई “अशुद्ध” मान्ने प्रवृत्ति त्याग्न आवश्यक छ।

३. बहुभाषिक शिक्षा नीति

संविधानले मातृभाषामा शिक्षा पाउने अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। प्रारम्भिक शिक्षामा मातृभाषा र नेपाली दुवैलाई प्रयोग गर्ने बहुभाषिक शिक्षा प्रणालीले नेपाली भाषालाई पनि समृद्ध बनाउँछ। यसले नेपालीलाई प्रतिस्पर्धी होइन, साझा सम्पर्क भाषाका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्छ।

४. शब्द निर्माणमा स्थानीय भाषिक आधार

नयाँ नेपाली शब्द निर्माण गर्दा संस्कृत मात्र होइन, नेपालका अन्य भाषाबाट पनि आधार लिनुपर्छ। उदाहरणका लागि प्रकृति, समुदाय, सहअस्तित्व र आध्यात्मिकतासँग सम्बन्धित अवधारणामा रैथाने भाषाहरू अत्यन्त समृद्ध छन्। यसले नेपाली भाषालाई अधिक लोकतान्त्रिक र बहुसांस्कृतिक बनाउँछ।

५. भाषिक उपनिवेशवादको पुनरावलोकन

भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन, शक्ति र ज्ञानको संरचना पनि हो। त्यसैले नेपाली भाषाको विकास गर्दा राज्यले ऐतिहासिक रूपमा किनारामा पारिएका भाषिक समुदायको योगदानलाई संस्थागत मान्यता दिनुपर्छ।

निष्कर्ष

नेपाली भाषालाई “शुद्ध” बनाउने बहस केवल भाषिक विषय होइन, सांस्कृतिक, राजनीतिक र वैचारिक प्रश्न पनि हो। नेपाली भाषा संस्कृतबाट उत्पन्न नभई खस भाषाको ऐतिहासिक विकासक्रमबाट बनेको भाषा हो, जसले विभिन्न भाषिक समुदायसँग अन्तरक्रिया गर्दै आफ्नो वर्तमान स्वरूप प्राप्त गरेको हो। त्यसैले नेपाली भाषाको भविष्य संस्कृतिकरणमा होइन, बहुभाषिक समावेशीकरणमा निहित छ।

नेपालको संविधानले बहुभाषिक राष्ट्रको अवधारणालाई स्वीकार गरिसकेको अवस्थामा नेपाली भाषालाई साझा सम्पर्क भाषा र समावेशी राष्ट्रिय अभिव्यक्तिको माध्यमका रूपमा विकास गरिनुपर्छ। रैथाने भाषाहरूबाट शब्द, अवधारणा र ज्ञान ग्रहण गरेर मात्र नेपाली भाषा साँच्चिकै “नेपाली” बन्न सक्छ। अन्यथा भाषिक शुद्धीकरणको नाममा संस्कृतिकरण गरिरहँदा नेपाली भाषा जनजीवनबाट टाढिने जोखिम रहन्छ।

सन्दर्भ सूचीः

Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power. Harvard University Press.

Chomsky, N. (1972). Language and mind. Harcourt Brace Jovanovich.

Grierson, G. A. (1927). Linguistic survey of India (Vol. 9). Government of India.

नेपालको संविधान। (२०७२). नेपाल सरकार।

Onta, P. (1996). Creating a brave Nepali nation in British India: The rhetoric of Jāti improvement, rediscovery of Bhanubhakta and the writing of bir history. Studies in Nepali History and Society, 1(1), 37–76.

Regmi, D. R. (1976). Modern Nepal. Rupa & Co.

Saussure, F. de. (1983). Course in general linguistics (R. Harris, Trans.). Duckworth. (Original work published 1916)

Toba, S. (1992). Language situation in Nepal. Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa.

(भाषासम्बन्धी दिवस २०८३ को सन्दर्भमा)