भाइरल संस्कृति र समाजशास्त्र

उत्तेजनाबाट चेतना तर्फको यात्रा
विचार
डा. नवराज सुब्बा

परिचय

अहिलेको सूचना प्रविधिको युगमा सूचनाको पहुँच सर्वव्यापी छ, तर ‘ज्ञान’ र ‘विवेक’ भने ओझेलमा पर्दै गएका छन्। समाजशास्त्रको दृष्टिमा कुनै पनि समाजको जग त्यसको साझा इतिहास, संस्कृति र आपसी सद्भावमा अडिएको हुन्छ। तर पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालहरूमा ‘जातीय पहिचान’ र ‘ऐतिहासिक पात्र’हरूलाई लिएर जुन किसिमको अस्वस्थ बहस सुरु भएको छ, यसले समाजको तल्लो तहसम्म अन्यौल र विद्वेषको बीउ रोप्ने जोखिम बढाएको छ।

१. भाइरल संस्कृति र पहिचानको राजनीति

सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमहरूले शान्त र गम्भीर विमर्शलाई भन्दा आक्रामक र उत्तेजक सामग्रीलाई बढी प्रश्रय दिन्छन्। जब कुनै ऐतिहासिक पात्र जस्तै ‘यलम्बर’ लाई विना कुनै ठोस ऐतिहासिक आधार वा प्राज्ञिक शोध, केवल जातीय भावना भड्काउन प्रयोग गरिन्छ, त्यसले शोधकर्ताको मिहिनेतलाई मात्र होइन, त्यो जातिको वास्तविक गौरवलाई पनि धमिलो बनाउँछ। तथ्यविहीन ब्यानर र प्रायोजित सन्देशहरूले मानिसको भावनासँग खेलवाड गरिरहेका छन्, जुन अन्ततः सामाजिक सद्भावका लागि आत्मघाती सिद्ध हुन सक्छ।

२. इतिहासको व्याख्या र पद्धति

मानवशास्त्रले भन्छ—इतिहास केवल घटनाहरूको संग्रह मात्र होइन, यो त प्रमाणहरूको वैज्ञानिक व्याख्या हो। यलम्बर जस्ता महान ऐतिहासिक र सांस्कृतिक विम्बहरूलाई कुनै एउटा घेरामा मात्र सीमित गर्नु वा उनीहरूलाई गलत तथ्यसँग जोडेर प्रचार गर्नुले इतिहासको ‘डि-कोलोनाइजेसन’ होइन, बरु इतिहासको विकृतीकरण गर्दछ। यदि कसैलाई नयाँ तथ्य फेला परेको महसुस हुन्छ भने, त्यसलाई प्रस्तुत गर्ने निश्चित विधिहरू हुन्छन्:

क. अभिलेखीय प्रमाण: शिलालेख, पाण्डुलिपि वा पुरातात्विक वस्तुहरू।
ख. मौखिक परम्परा: ‘मुन्धुम’ जस्ता मौलिक ज्ञानका स्रोतहरूको गम्भीर तुलनात्मक अध्ययन।
ग. प्राज्ञिक समीक्षा: आफ्नो तर्कलाई विज्ञहरूका माझ परीक्षण गराउने प्रक्रिया।

यी विधिहरूलाई छोडेर सिधै सडक वा सामाजिक सञ्जालमा उत्तेजना फैलाउनु बौद्धिक टाटपल्टाईको लक्षण हो।

३. शोध पद्धतिमा त्रिभुजीय विवेचना र बौद्धिक निष्ठा

कुनै पनि ऐतिहासिक वा सामाजिक सत्यको अन्वेषण गर्दा अभिलेखीय प्रमाण (शिलालेख, पाण्डुलिपि वा पुरातात्विक वस्तु), मौखिक परम्परा (मुन्धुम जस्ता मौलिक ज्ञानका स्रोतहरूको गम्भीर तुलनात्मक अध्ययन), र प्राज्ञिक समीक्षा (विज्ञहरूका माझ गरिने परीक्षण र बहस) बीच अनिवार्य रूपमा त्रिभुजीय विवेचना (Triangulation) गरिनुपर्छ। यी तीन आधारभूत स्तम्भहरूमध्ये कुनै एउटालाई मात्र आफ्नो अनुकूलतामा समातेर, अन्य प्रमाणहरूलाई उपेक्षा गर्दै लुकेको रणनीतिक स्वार्थ वा साध्य पूरा गर्न खोज्नु बौद्धिक बेइमानी मात्र होइन, यसले समग्र समाजको चेतनामा गम्भीर क्षयीकरण निम्त्याउँछ। जब यी वैज्ञानिक र शास्त्रीय पद्धतिहरूलाई लत्याएर तथ्यको गहिराइमा नपुगी सिधै सडक वा सामाजिक सञ्जालमा उत्तेजना फैलाउने र जनमानसलाई भ्रमित पार्ने चेष्टा गरिन्छ, त्यसलाई स्पष्ट रूपमा ‘बौद्धिक टाटपल्टाई’ र समाजप्रतिको चरम गैरजिम्मेवारीपन मान्नुपर्दछ। यस्तो प्रवृत्तिले न त इतिहासको न्याय गर्छ, न त भविष्यका लागि कुनै स्वस्थ मार्ग नै प्रशस्त गर्दछ।

४. स्वस्थ सवाल-जवाफको आवश्यकता

समाजमा सवाल-जवाफ हुनुपर्छ, तर त्यो ‘स्वस्थ’ हुनुपर्छ। स्वस्थ बहसका केही आधारभूत सर्तहरू हुन्छन्:
क. सुन्ने धैर्यता: अर्काको तर्कलाई उत्तेजित नभई सुन्ने र बुझ्ने कोसिस गर्ने।
ख. प्रमाणमा आधारित तर्क: “मैले कतै सुनें” वा “मलाई यस्तो लाग्छ” भन्नुको सट्टा “यो स्रोतले यसो भन्छ” भन्ने परिपाटीको विकास गर्ने।
ग. सद्भावको मर्यादा: बहस गर्दा कसैको आस्था, जाति वा संस्कृतिमाथि आँच आउने शब्द प्रयोग नगर्ने।

५. सांस्कृतिक संवेदनशीलता र सामाजिक अखण्डताको रक्षा

बौद्धिक विमर्शको अर्थ अरूको अस्तित्व वा आस्थालाई खुइल्याउनु कदापि होइन। कुनै खास जातीय नामोच्चारण गरेर वा उनीहरूको मौलिक पहिचान र पूर्वजमाथि अनास्था फैलाएर गरिने बहसले समाजमा ‘अदृश्य विभाजन’ (Invisible Partition) खडा गर्दछ। जब हामी कुनै समुदायको आस्थामाथि नाङ्गो प्रहार गर्छौँ, तब त्यसले प्रतिवादको रूपमा ‘आक्रामक पहिचान’लाई जन्म दिन्छ, जसले अन्ततः सामाजिक असहिष्णुता, तनाव र विखण्डन निम्त्याउँछ। एक जिम्मेवार बौद्धिक वर्गले यो बुझ्न जरुरी छ कि—तथ्यको खोजी गर्दा कसैको भावनाको हत्या हुनु हुँदैन। पहिचानका सवालहरू भावनात्मक रूपमा संवेदनशील हुने भएकाले, यस्ता विषयमा बोलिने प्रत्येक शब्दले समाजलाई जोड्ने वा तोड्ने शक्ति राख्दछन्। त्यसैले, जातीय र सांस्कृतिक मर्यादाको लक्ष्मणरेखा ननाघी गरिने विमर्शले मात्र समाजलाई स्वस्थ र समृद्ध बनाउन सक्छ।

६. निष्कर्ष: विवेकशील समाजको निर्माण

हामीले बुझ्नुपर्छ कि समाजको विकास ‘ध्वंश’ बाट होइन, ‘संवाद’ बाट हुन्छ। तथ्यहीन र प्रायोजित प्रचारको पछाडि दौडनु भनेको आफ्नो विवेक अर्कैको हातमा सुम्पनु हो। यलम्बर वा अन्य कुनै पनि सांस्कृतिक धरोहरहरू हाम्रो साझा सम्पदा हुन्। यिनको बारेमा हुने अध्ययन-अनुसन्धानले हामीलाई जोड्नुपर्छ, फुटाउनु हुँदैन। नयाँ पुस्ताले ‘भाइरल’ हुने लोभमा आफ्नो सामाजिक जिम्मेवारी भुल्नु हुँदैन।

आउनुहोस्, समाजलाई यस्तो बनाऔँ जहाँ विचारहरूको टकराव होस् तर मनहरूको होइन। जहाँ तथ्य बोलुन्, उत्तेजना होइन।

अन्ततः, समाज एक यस्तो साझा घर हो जहाँ विविधता नै यसको सुन्दरता र शक्ति हो। ऐतिहासिक पात्र वा घटनाहरूको पुनर्व्याख्या गर्दा हामीले संकीर्ण जातीय घेराभन्दा माथि उठेर वैज्ञानिक र मानवीय आधार खोज्नुपर्दछ। सामाजिक सञ्जालको ‘भाइरल’ हुने क्षणिक मोहले हाम्रो पुस्तौँदेखिको सद्भावलाई भत्काउनु आत्मघाती कदम हो। हाम्रा बहसहरू तथ्यमा आधारित, प्रस्तुति मर्यादित र नियत सकारात्मक हुनुपर्दछ। जब हामी एक-अर्काको अस्तित्व र इतिहासलाई सम्मान गर्दै सत्यको खोजी गर्छौँ, तब मात्र समाजमा बौद्धिक जागरण आउँछ र राष्ट्रिय एकता मजबुत हुन्छ। विवेकपूर्ण समाजको निर्माण नै आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

स्रोत सूची
१. Regmi, D.R. (1960). Ancient Nepal.
२. Subba, N.R. (2026). Reclaiming Ancient Nepal. Hamro Idea.
३. Levi-Strauss, C. (1963). Structural Anthropology.
४. Castells, M. (2012). Networks of Outrage and Hope.
५. मौलिक मुन्धुम र लोक श्रुतिहरू: विभिन्न जनजातिहरूका मौखिक इतिहासका संकलनहरू।