लेखनको दायित्व: सामाजिक यथार्थदेखि प्राज्ञिक विऔपनिवेशीकरणसम्म

विचार
डा. नवराज सुब्बा

प्रस्तावना

समाज एउटा जीवन्त प्रयोगशाला हो, जहाँ हरेक पल अनुभवका नयाँ रङहरू थपिइरहेका हुन्छन्। यी अनुभवहरू कहिले व्यक्तिगत हुन्छन् त कहिले सामूहिक। जब यी अनुभवहरूलाई एक द्रष्टाले शब्दको स्वरूप दिन्छ, तब त्यो ‘दस्तावेज’ बन्न पुग्छ। लेखकले समाजको गहिराइबाट ती भोगाइहरूलाई उत्खनन गर्छ र एउटा कृतिको आकार दिन्छ। हामी ती कृतिहरूलाई कथा, कविता वा उपन्यासका रूपमा पढ्छौँ, तर ती केवल साहित्यिक रचना मात्र होइनन्—ती त समयका पदचापहरू हुन्। आजको नेपाली लेखन क्षेत्रमा एकातिर वर्तमानको तस्बिर खिच्ने तल्लीनता देखिन्छ भने अर्कोतिर विगतको धुलो टक्टक्याएर इतिहासलाई पुनःपढ्ने र पुनःव्याख्या गर्ने साहस पनि अंकुरित भइरहेको छ।

१. सामाजिक अनुभवको दस्तावेजीकरण र साहित्य

साहित्यलाई समाजको ऐना भनिन्छ, तर यो ऐना मात्र होइन; यो त एउटा प्रकाश पनि हो जसले समाजको भविष्यको बाटो देखाउँछ। लेखकले जब समाजका अनुभवहरूलाई दस्तावेजीकरण गर्दछ, उसले केवल घटनाहरूको विवरण मात्र लेख्दैन, बरु ती घटनाहरू पछाडिका मानवीय संवेग, संघर्ष र सामाजिक संरचनाको मनोविज्ञानलाई पनि लिपिबद्ध गर्दछ।

नेपाली साहित्यको वर्तमान कालखण्ड निकै चलायमान छ। आजका लेखकहरूले केवल कल्पनाको उडान भर्ने काम मात्र गरिरहेका छैनन्, बरु भुइँमान्छेका आवाजहरूलाई मूलधारमा ल्याउने प्रयास गरिरहेका छन्। यो क्रियाशीलताले समाजको वर्तमान चित्रलाई त प्रस्ट पार्छ नै, साथै आउँदो पुस्ताका लागि एउटा बलियो आधारशिला पनि निर्माण गर्दछ। जब हामी एउटा साहित्यिक कृति पढ्छौँ, हामीले वास्तवमा त्यो समयको समाजको धड्कन महसुस गरिरहेका हुन्छौँ।

२. इतिहासको पुनःव्याख्या: किन र कसरी?

समाजमा अर्काथरी लेखकहरू पनि छन्, जो सतहमा देखिएका कुराहरूमा मात्र चित्त बुझाउँदैनन्। उनीहरू वर्तमान र विगतका पत्रहरू केलाउँछन्। हाम्रो इतिहास कसरी लेखियो? कसले लेख्यो? र कुन दृष्टिकोणबाट लेखियो? यी प्रश्नहरू आजको बौद्धिक बहसका मुख्य विषय हुन्। लेखिएका इतिहास र स्थापित साहित्यलाई पुनःव्याख्या (Reinterpretation) र पुनःनिर्माण (Reconstruction) गर्नु आजको समयको अनिवार्य सर्त बनेको छ।

धेरैजसो अवस्थामा इतिहास ‘विजेता’ वा ‘शासक’को दृष्टिकोणबाट लेखिएको हुन्छ। यसले गर्दा सीमान्तकृत समुदाय, तिनको संस्कृति र मौलिक ज्ञान प्रणालीहरू ओझेलमा परेका हुन्छन्। आजको समयको माग भनेको ती ओझेलमा पारिएका तथ्यहरूको खोजी गर्नु हो। हामीले जे पढिरहेका छौँ, त्यो सत्यको एउटा पाटो मात्र हुन सक्छ। अर्को पाटोको खोजी गर्नु र त्यसलाई जनसमक्ष ल्याउनु नै वास्तविक लेखन हो।

३. राजनीतिक चेतना र बौद्धिक रिक्तता

नेपालले पछिल्ला दशकहरूमा ठुला राजनीतिक र सामाजिक परिवर्तनहरू भोग्यो। सामन्तवादबाट लोकतन्त्र र संघीयतासम्मको यात्रा तय गर्दा नेपाली जनमानसमा राजनीतिक चेतनाको ठुलो लहर आयो। यो चेतना लेखन र साहित्यमा पनि प्रतिबिम्बित भयो। तर, यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न खडा हुन्छ—के राजनीतिक चेतनासँगै हाम्रो बौद्धिक र प्राज्ञिक विकास पनि उत्तिकै भयो त?

विडम्बनाको कुरा, हामीले राजनीतिलाई त परिवर्तन गर्‍यौँ, तर हाम्रो सोच्ने तरिका र प्राज्ञिक चिन्तनमा अझै पनि पुरातनवादी र औपनिवेशिक ह्याङओभर बाँकी नै छ। विश्वविद्यालयहरू र प्राज्ञिक संस्थाहरूमा जुन स्तरको अनुसन्धान र मौलिक चिन्तन हुनुपर्ने थियो, त्यो हुन सकेको छैन। राजनीतिक नाराहरूमा त प्रखरता देखियो, तर ती नाराहरूलाई प्राज्ञिक धरातलमा पुष्टि गर्ने र गहिरो विमर्श गर्ने परम्परा अझै कमजोर छ। लेखनमा राजनीतिक आग्रह-पूर्वाग्रह त देखिन्छन्, तर वस्तुनिष्ठ र तथ्यपरक विश्लेषणको अभाव खट्किरहन्छ।

४. विऔपनिवेशीकरण: एक कठिन तर आवश्यक यात्रा

साहित्य, संस्कृति र इतिहासको ‘विऔपनिवेशीकरण’ (Decolonization) गर्ने कुरा सुन्दा जति आकर्षक लाग्छ, व्यवहारमा उतार्न उति नै चुनौतीपूर्ण छ। विऔपनिवेशीकरण भनेको केवल विदेशी प्रभाव हटाउनु मात्र होइन, बरु आफ्नै समाजभित्र रहेका आन्तरिक उपनिवेशहरूलाई पनि चिन्नु र त्यसको विरुद्धमा कलम चलाउनु हो।

मूलधार भन्दा अलग विचार वा तथ्यलाई अघि सार्दा समाज र सत्ताले त्यसलाई सजिलै स्वीकार गर्दैन। वर्षौँदेखि मानिआएको ‘सत्य’लाई चुनौती दिँदा लेखकले विभिन्न जोखिमहरू उठाउनुपर्ने हुन्छ। यो जोखिम बौद्धिक बहिष्कारदेखि सामाजिक आलोचनासम्म हुन सक्छ। तर, इतिहासका त्यस्ता मोडहरू पनि हुन्छन् जहाँ लेखकले सहजता र रमणीयता भन्दा माथि उठेर ‘खस्रो’ सत्य बोल्नुपर्ने हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा, धेरै भाषिका, संस्कृति र इतिहासलाई एकै डालोमा राखेर हेर्ने जुन ‘संस्कृतकरण’ वा एकमुष्ठ राष्ट्रिय भाष्य निर्माण गरियो, त्यसले यहाँका विविधतायुक्त मौलिक ज्ञान पद्धतिहरूलाई ओझेलमा पार्‍यो। ती मौलिक ज्ञान, मुन्धुम जस्ता दर्शन र आदिवासी पहिचानहरूलाई प्राज्ञिक रूपमा स्थापित गर्नु नै आजको विऔपनिवेशीकरणको मुख्य कार्यभार हो।

५. ‘खस्रा’ कुरामा मिहिन संवाद

हामी प्रायः सजिला, सहज र रमाइला कुराहरूमा रमाउन चाहन्छौँ। तर जीवन र जगत सधैँ सजिलो हुँदैन। समाजका कतिपय पक्षहरू यति खस्रा र कठोर हुन्छन् कि तिनलाई सुन्दा वा पढ्दा असहज महसुस हुन सक्छ। तर, एउटा सचेत लेखक त्यस्ता विषयहरूबाट भाग्नु हुँदैन।

मिहिन ढङ्गले गरिने संवादले मात्र जटिल समस्याहरूको समाधान निकाल्न सक्छ। जब कलमहरू ती कठोर सत्यहरू लेख्न हच्किन्छन्, तब समाजमा बौद्धिक जडता आउँछ। इतिहासका घाउहरूलाई कोट्याउनुको अर्थ पुनः दुख दिनु होइन, बरु ती घाउहरू किन लागे र तिनको उचित उपचार कसरी हुन सक्छ भन्ने खोजी गर्नु हो। संवादले नै बुझाइमा स्पष्टता ल्याउँछ र समाजलाई अग्रगामी बाटोमा लैजान्छ।

६. भविष्यको निर्माण र लेखकको दायित्व

लेखक केवल आफ्नो समयको साक्षी मात्र होइन, ऊ भविष्यको निर्माता पनि हो। आज उसले जे लेख्छ, भोलिको पुस्ताले त्यसैको आधारमा आफ्नो पहिचान र गर्वको खोजी गर्नेछ। त्यसैले, लेखकले लेख्दा ‘किन लेखिरहेको छु?’ र ‘यसको प्रभाव के पर्छ?’ भन्ने कुरामा स्पष्ट हुनु जरुरी छ।

हाम्रो लेखनले समाजलाई विभाजित गर्ने होइन, बरु विविधतामा एकता खोज्न र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न मद्दत पुर्‍याउनुपर्छ। जबसम्म हामी आफ्नै इतिहास र संस्कृतिलाई आफ्नै आँखाले हेर्न सक्दैनौँ, तबसम्म हामी अरूले बनाइदिएको चस्माबाट संसार हेर्न बाध्य हुनेछौँ। त्यो परनिर्भरताबाट मुक्त हुनु नै आजको लेखकको ठुलो उपलब्धि हुनेछ।

उपसंहार

लेखन एउटा निरन्तर चलिरहने साधना हो। समाजका अनुभवलाई दस्तावेजीकरण गर्दै गर्दा हामीले प्राज्ञिक र बौद्धिक चेतनाको विकासमा पनि उत्तिकै जोड दिनुपर्छ। राजनीतिक परिवर्तनले मात्र समाज पूर्ण हुँदैन, त्यसका लागि मानसिक र बौद्धिक स्वतन्त्रता आवश्यक छ।

विऔपनिवेशीकरणको मार्ग असहज छ, तर यो अपरिहार्य छ। हाम्रा कलमहरूले ती ‘खस्रा’ लाग्ने तर सत्य कुराहरूमा संवाद गर्न डराउनु हुँदैन। जब लेखकले जोखिम मोलेर सत्यको पक्षमा उभिन्छ, तब मात्र समाजले एउटा नयाँ र सार्थक दिशा प्राप्त गर्दछ। इतिहासको पुनःनिर्माण र वर्तमानको वस्तुनिष्ठ चित्र नै हाम्रो भविष्यको उज्यालो पाटो हुनेछ। त्यसैले, अबका कलमहरू सतही रमाइलोमा मात्र सीमित नभई गम्भीर प्राज्ञिक विमर्श र विऔपनिवेशीकरणको महाअभियानमा सक्रिय हुन आवश्यक छ। किनभने लेखन केवल अक्षरहरूको संयोजन नभएर, यो त चेतनाको प्रस्फुटन र समयको पदचाप हो।