समाजशास्त्र, चिकित्सा र जनस्वास्थ्यसँगको सम्बन्ध

• डा. नवराज सुब्बा

चिकित्सा वा जनस्वास्थ्य पढेका विद्यार्थीले प्रायः एउटा स्वाभाविक प्रश्न सोध्छन्: हाम्रो विषयले नदिएको के कुरा मानवशास्त्रले दिन्छ? वास्तवमा यी विषयबीच धेरै कुरा मिल्छन्। मुख्य भिन्नता भनेको कुन कुरामा बढी ध्यान दिइन्छ, अध्ययन कसरी गरिन्छ र कस्तो प्रमाणलाई महत्त्व दिइन्छ भन्ने हो।

चिकित्सा समाजशास्त्र र चिकित्सा मानवशास्त्र सँगसँगै विकसित भएका हुन्। यी दुई विषयले एकअर्काका विचार र अध्ययन विधि प्रयोग गर्छन्। समाजशास्त्रीहरूले प्रायः औद्योगिक समाजमा सर्वेक्षण र ठूलो परिमाणका तथ्याङ्क प्रयोग गरेर अध्ययन गर्दै आएका छन्। उनीहरूले चिकित्सा पेसा, स्वास्थ्यमा हुने असमानता र बिरामी भएपछि व्यक्तिबाट समाजले अपेक्षा गर्ने भूमिका तथा व्यवहारमा ध्यान दिएका छन्।

चिकित्साशास्त्र र समाजशास्त्र

रोबर्ट स्ट्राउसले सन् १९५७ मा चिकित्सा र समाजशास्त्रबीचको सम्बन्धलाई दुई तरिकाले बुझाए।

पहिलो, उपचार र स्वास्थ्य सेवा सुधार्न समाजशास्त्रको सहयोग लिनु हो। उदाहरणका लागि, स्वास्थ्यकर्मीले दिएको औषधि बिरामीले नियमित किन खाँदैनन् भन्ने अध्ययन गर्न सकिन्छ। यसको कारण बिर्सनु मात्र नभई औषधि किन्न पैसा नहुनु, कामबाट फुर्सद नपाउनु वा औषधिप्रति अविश्वास हुनु पनि हुन सक्छ। यस्ता सामाजिक कारण बुझेर बिरामीलाई उपचार पूरा गर्न सहयोग गर्नु यसको उद्देश्य हो। यसलाई चिकित्सामा समाजशास्त्रको प्रयोग भनिन्छ।

दोस्रो, चिकित्सा पेसा र स्वास्थ्य सेवा व्यवस्था कसरी चल्छ भन्ने अध्ययन गर्नु हो। उदाहरणका लागि, अस्पतालमा चिकित्सक र बिरामीमध्ये कसको कुरा बढी सुनिन्छ? धनी र गरिबले पाउने सेवामा किन फरक हुन्छ? कुन समस्यालाई रोग मान्ने र कुनलाई नमान्ने भन्ने निर्णय कसरी हुन्छ? यहाँ उद्देश्य तत्काल उपचारमा सहयोग गर्नु मात्र हुँदैन। चिकित्सा क्षेत्रभित्रका नियम, सम्बन्ध, शक्ति र असमानता बुझ्नु पनि हुन्छ। यसलाई चिकित्साको समाजशास्त्रीय अध्ययन भनिन्छ।

मानवशास्त्र

मानवशास्त्रमा पनि यी दुवै तरिकाले काम गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, कुनै समुदायका महिला स्वास्थ्य संस्थामा प्रसूति गराउन किन जाँदैनन् भन्ने बुझेर सेवा सुधार्न सहयोग गर्नु पहिलो प्रकारको काम हो। अस्पतालले स्थानीय भाषा, प्रसूतिको परम्परा र महिलाको इच्छालाई कति स्थान दिन्छ भन्ने अध्ययन गर्नु दोस्रो प्रकारको काम हो। एउटै अध्ययनले यी दुवै काम गर्न पनि सक्छ। यस पुस्तकमा यो भिन्नता पटकपटक आउनेछ।

क्लिनिकल चिकित्सा व्यक्तिको रोग पहिचान र उपचारमा केन्द्रित हुन्छ। यसको बलियो पक्ष रोग ठ्याक्कै छुट्याउन सक्नु हो। चिकित्सकले ज्वरो मलेरिया, टाइफाइड वा डेंगु केका कारण आएको हो भनेर पत्ता लगाउन सक्छन्। यही जानकारीले बिरामीको ज्यान बचाउन सक्छ। तर मानवशास्त्रीय दृष्टिले यसको एउटा मुख्य कमजोरी छ: बिरामीले आफ्नो समस्या कसरी बुझेको छ भन्ने कुरालाई प्रायः कम महत्त्व दिइन्छ।

उदाहरणका लागि, चिकित्सकले बिरामीको पेट दुखाइको शारीरिक कारण खोज्न सक्छन्। तर बिरामीले त्यो दुखाइलाई घरको तनाव, खानपान वा कुनै धार्मिक विश्वाससँग जोडेर बुझेको हुन सक्छ। बिरामीको बुझाइले उसले कसको सल्लाह लिन्छ र उपचार अपनाउँछ कि अपनाउँदैन भन्ने कुरामा असर पार्छ। त्यसैले रोगको शारीरिक कारणसँगै बिरामीको अनुभव र बुझाइ सुन्नु पनि आवश्यक हुन्छ।

मनोविज्ञान

यस्ता पक्षलाई समेट्न जर्ज एङ्गेलले सन् १९७७ मा जैविक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक पक्षलाई सँगै हेर्ने ढाँचा प्रस्तुत गरे। यसअनुसार बिरामीलाई बुझ्दा शरीरको अवस्था, मनको अवस्था तथा परिवार र समाजको परिस्थितिलाई पनि हेर्नुपर्छ। क्लाइनम्यान, आइजेनबर्ग र गुडले सन् १९७८ मा मानवशास्त्रको दृष्टिबाट पनि बिरामीको अनुभव र बुझाइलाई महत्त्व दिनुपर्ने तर्क अघि सारे।

जनस्वास्थ्य

जनस्वास्थ्य व्यक्ति मात्र नभई समग्र जनसमुदायको स्वास्थ्यमा केन्द्रित हुन्छ। यसले कति मानिस प्रभावित छन्, कहाँ छन् र किन प्रभावित भएका छन् भन्ने प्रश्न सोध्छ। त्यसैका आधारमा ठूलो स्तरमा रोकथाम र स्वास्थ्य सुधारका कार्यक्रम बनाउँछ। रोग तथा स्वास्थ्य समस्याको वितरण र त्यसलाई असर गर्ने कारण अध्ययन गर्ने विज्ञान अर्थात् महामारी विज्ञानले यस कामका लागि उपयोगी विधिहरू दिन्छ।

उपसंहार

तर समग्र जनसंख्याको औसत तथ्याङ्कले सबैभन्दा बढी ध्यान दिनुपर्ने मानिसको अवस्था लुकाउन सक्छ। उदाहरणका लागि, कुनै जिल्लामा स्वास्थ्य संस्थामा प्रसूति गराउने दर उच्च देखिए पनि त्यही जिल्लाका केही बस्ती, जात वा भाषिक समूहका मानिस स्वास्थ्य सेवाबाट लगभग पूरै बाहिर हुन सक्छन्। जिल्लाको समग्र अवस्था राम्रो देखिँदा ती समूहको समस्या ओझेलमा पर्न सक्छ। तथ्याङ्कमा कसको अवस्था छुटिरहेको छ र किन छुटिरहेको छ भन्ने बुझ्न मानवशास्त्रले जनस्वास्थ्यलाई मद्दत गर्छ।

साभार‌: Living Medicine: Medical Anthropology, Indigenous Knowledge, and Public Health in Nepal, with South Asian Perspectives बाट लिइएको एक अंशको नेपाली अनुवाद।