‘सनातन’ को रूपान्तरण
‘सनातन’ को रूपान्तरण: सिन्धु घाँटीदेखि आधुनिक राजनीतिक भाष्यसम्मको एक वंशपरम्परागत (Genealogical) विश्लेषण
(शोधप्रबन्धको संक्षिप्त पाठ)
लेखक: डा. नवराज सुब्बा
१. सार
प्रस्तुत शोधपत्रले ‘सनातन’ शब्दको ऐतिहासिक विकासक्रम र यसको दार्शनिक रूपान्तरणलाई आलोचनात्मक ढङ्गले विश्लेषण गर्दछ। प्राचीन सिन्धु घाँटीको सभ्यतामा प्रकृति-केन्द्रित ‘शाश्वत नियम’ का रूपमा रहेको यो अवधारणा कसरी कालान्तरमा धार्मिक पहिचान र राजनीतिक औजारमा परिणत भयो भन्ने विषय यस अध्ययनको केन्द्रीय पक्ष हो। नृवंशशास्त्रीय र ऐतिहासिक पद्धति अवलम्बन गरिएको यस लेखमा आर्यहरूको आगमनभन्दा अघि सिन्धु घाँटीमा बसोबास गर्ने द्रविड र हिमालय क्षेत्रका प्राचीन किरात समुदायका पुर्खाहरू नै ‘आदि-सनातन’ दर्शनका असली अनुयायी थिए भन्ने तर्क प्रस्तुत गरिएको छ। अध्ययनले ‘वैदिकीकरण’, शङ्कराचार्यको ‘अद्वैत वेदान्त’ र ब्रिटिस ‘प्रशासनिक वर्गीकरण’ ले कसरी मौलिक र समावेशी सनातनलाई एउटा संकुचित धार्मिक घेराभित्र कैद गर्यो भन्ने निष्कर्ष निकाल्दछ। अन्त्यमा, किरात मुन्धुम दर्शनलाई ‘प्रि-वैदिक सनातन’ को एक जीवन्त अवशेषका रूपमा व्याख्या गर्दै यसको दार्शनिक पुनरुत्थानको आवश्यकता औँल्याइएको छ।
प्रमुख शब्दहरू: सनातन धर्म, सिन्धु घाँटी, किरात मुन्धुम, आर्यकरण, शङ्कराचार्य, ब्रिटिस वर्गीकरण, पहिचानको राजनीति, सुप्तुलुङ।
२. परिचय
‘सनातन’ शब्दको व्युत्पत्ति र यसको ऐतिहासिक रूपान्तरण दक्षिण एसियाली समाजको दार्शनिक चेतना बुझ्ने महत्त्वपूर्ण कडी हो। संस्कृतको ‘सनातन’ शब्दले ‘शाश्वत’ वा ‘अनादि’ बुझाए पनि यसको अर्थ सत्ता र शक्तिको राजनीतिअनुसार फेरिँदै आएको छ (Heehs, 2024)। सिन्धु घाँटीको सभ्यता (IVC) मा यो ‘प्राकृतिक नियम’ थियो, जहाँ प्रकृति र पुर्खाको पूजा सर्वोपरी थियो। तर, आर्यहरूको आगमन (ई.पू. १५०० पछि) सँगै यसलाई ‘वेद’ र ‘यज्ञ’ सँग जोडेर ‘वैदिकीकरण’ गरियो (Thapar, 2003)। प्रस्तुत लेखले सिन्धु घाँटीका द्रविड र हिमालयका किरातहरूको त्यो आदि-दर्शनलाई कसरी पछिल्ला कालखण्डमा ओझेलमा पारियो र ‘सनातन’ लाई कसरी राजनीतिक हतियार बनाइयो भन्ने पक्षको विश्लेषण गर्दछ।
३. सिन्धु घाँटीमा ‘सनातन’ को आदि-स्वरूप (ई.पू. ३३००–१९००)
सिन्धु घाँटीको सभ्यतामा ‘सनातन’ को अर्थ कुनै शास्त्रमा नभई ‘प्रकृतिको शाश्वत नियम’ मा आधारित थियो। पुरातात्त्विक अवशेषहरूमा भेटिएका मातृदेवीका मूर्तिहरू र ‘पशुपति मुद्रा’ (Proto-Shiva) ले मानव र प्रकृतिको अविच्छिन्न सम्बन्धलाई देखाउँछन् (Parpola, 2015)।
किरात-द्रविड विरासत: सुनीति कुमार चटर्जी (१९५१) र इमान सिंह चेम्जोङ (२००३) का अनुसार, सिन्धु सभ्यताका मुख्य संवाहकहरू द्रविड र किरातका पुर्खाहरू थिए। उनीहरूको दर्शन ‘आगमिक’ (Agamic) र तान्त्रिक प्रकृतिको थियो, जसमा योग, ध्यान र प्रकृति पूजा केन्द्रित थियो। यो नै वास्तविक ‘आदि-सनातन’ हो, जहाँ ईश्वरको डरभन्दा प्रकृतिको लय (Harmony) महत्त्वपूर्ण थियो।
४. आर्यकरण र ‘सनातन’ को पुनर्लेखन
आर्यहरूको आगमनपछि ‘सनातन’ को परिभाषामा एउटा ठूलो ‘युगान्तकारी रूपान्तरण’ भयो।
‘ऋत’ देखि ‘यज्ञ’ सम्म: आर्यहरूले ब्रह्माण्डीय व्यवस्था ‘ऋत’ (Ṛta) लाई यज्ञ र अनुष्ठानको अधीनमा ल्याए (Witzel, 2001)।
वर्णाश्रमको उदय: ‘सनातन’ लाई वेद-सम्मत र ‘अपौरुषेय’ घोषणा गरियो। यसले गर्दा सिन्धु घाँटीका भूमिपुत्रहरूले अभ्यास गर्दै आएका लोक-परम्पराहरूलाई ‘अवैदिक’ भनी किनारा लगाइयो र वर्णाश्रम धर्मलाई नै ‘शाश्वत सत्य’ मानियो (Sharma, 2005)।
५. शङ्कराचार्य र ब्रिटिस औपनिवेशिकताको प्रभाव
दार्शनिक संकुचन: ८औँ शताब्दीमा आदि शङ्कराचार्यले ‘अद्वैत वेदान्त’ मार्फत स्थानीय र तान्त्रिक परम्पराहरूलाई ‘निम्न स्तरको सत्य’ (व्यावहारिक सत्य) भन्दै दार्शनिक रूपमा किनारा लगाए (Michaels, 2004)।
प्रशासनिक वर्गीकरण: १८औँ र १९औँ शताब्दीमा ब्रिटिसहरूले जनगणनाका माध्यमबाट ‘सनातन’ लाई एउटा ‘संगठित धर्म’ (Organized Religion) का रूपमा पुन: परिभाषित गरे (Flood, 1996)। यसले गर्दा ‘सनातन’ एक ‘शाश्वत दर्शन’ बाट घटेर एउटा ‘कानुनी र प्रशासनिक पहिचान’ मा खुम्चियो।
६. किरात समुदाय र ‘आदि-सनातन’ को निरन्तरता
किरात मुन्धुम दर्शन सिन्धु घाँटीको त्यो आदि-दर्शनको जीवन्त अवशेष हो।
सुप्तुलुङ र आकाश: किरात घरभित्रको ‘सुप्तुलुङ’ (तीन ढुङ्गाको चुल्हो) ले प्रकृति, मानव र पुर्खाको त्रिकोणात्मक सम्बन्ध र ‘आकाश’ (अनन्त चेतना) लाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।
हिन्दूकरणको प्रतिरोध: लिम्बुवान र किरात क्षेत्रका पाथीभरा, बुढा सुब्बा र हलेसी जस्ता स्थलहरूलाई पौराणिक कथामार्फत ‘हिन्दूकरण’ गरिनु सांस्कृतिक विस्थापनको प्रयास हो। सुब्बा (२०२६) का अनुसार, किरात मुन्धुमले वेदको सर्वोच्चता स्वीकार नगरी ‘प्रकृतिको शाश्वत नियम’ लाई बचाइराख्नु नै असली ‘आदि-सनातन’ को संरक्षण हो।
७. सत्य, शिव, सुन्दर र मुन्धुमी चेतना
ब्रह्माण्डको पूर्णता बुझाउने ‘सत्यं शिवं सुन्दरम्’ को अवधारणालाई मुन्धुमी ‘तागेरा निङ्वाफु’ (अनन्त चेतना) र ‘आकाश’ (Akasha) सँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। आकाश त्यो ‘शून्य’ हो जहाँ प्रकृतिले सत्यको खोजीमा शिव (कल्याण) को बाटो हिँड्दै सुन्दर अभिव्यक्ति दिन्छ। यो सनातन प्रक्रिया मुन्धुममा ‘पुर्खाको स्मृति’ र ‘प्रकृतिको लय’ मार्फत अभिव्यक्त हुन्छ।
८. निष्कर्ष
‘सनातन’ को यात्रा प्रकृति पूजाबाट सुरु भएर आज राजनीतिक नारामा पुगेको छ। यसको असली दार्शनिक पुर्खाहरू सिन्धु घाँटीका द्रविड र हिमालयका किरातहरू हुन्। सचेत लेखक र शोधकर्ताले ‘सनातन’ लाई केवल एउटा धर्मका रूपमा नहेरी यसलाई ‘मानव र प्रकृतिको शाश्वत सम्बन्ध’ को रूपमा पुन: परिभाषित गर्नु आवश्यक छ। सुब्बा (२०२६) ले जोड दिएझैँ, आदिवासी ज्ञानको ‘पुनर्प्राप्ति’ (Reclaiming) नै दक्षिण एसियाको वास्तविक इतिहासलाई सही दिशा दिने एकमात्र मार्ग हो।
सन्दर्भ सूची
Chatterji, S. K. (1951). Kirata-Jana-Krti: The Indo-Mongoloids, their contributions to the history and culture of India. Royal Asiatic Society of Bengal.
Chemjong, I. S. (2003). History and Culture of Kirat People. Kirat Yakthung Chumlung.
Flood, G. D. (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press.
Heehs, P. (2024). Sanatana Dharma: The history of a concept. Oxford Journal of Hindu Studies.
Michaels, A. (2004). Hinduism: Past and Present. Princeton University Press.
Narasimhan, V. M., et al. (2019). The formation of human populations in South and Central Asia. Science, 365 (6457). [https://doi.org/10.1126/science.aat7487](https://doi.org/10.1126/science.aat7487)
Parpola, A. (2015). The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization. Oxford University Press.
Sharma, R. S. (2005). India’s Ancient Past. Oxford University Press.
Subba, N. R. (2026). Reclaiming Ancient Nepal: Kirat Indigenous History and Knowledge. Biratnagar, Nepal: Hamro Idea.
Thapar, R. (2003).The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300. Penguin Books.
