मानव सभ्यताका चार खम्बाहरू: संस्कृति, धर्म, दर्शन र अध्यात्म

(अध्ययन र अनुभवमा आधारित कार्यपत्रको सार)
— डा. नवराज सुब्बा

मानव जीवन र समाजलाई गहिरोसँग बुझ्न केवल भौतिक विज्ञान वा सतही समाजशास्त्र मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्वास्थ्य मनोविज्ञान र चिकित्सा मानवशास्त्रमा तीन दशक लामो अनुभव र ५० भन्दा बढी पुस्तकहरूको लेखनपछि मैले के महसुस गरेको छु भने, कुनै पनि समाजलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न संस्कृति, धर्म, दर्शन र अध्यात्मलाई एकीकृत रूपमा हेर्नुपर्छ। विशेष गरी हिमाली इतिहास र आदिवासी ज्ञान प्रणालीमा यी चार तत्वहरू यसरी जेलिएका छन् कि यिनलाई छुट्याएर हेर्दा हाम्रो वास्तविक पहिचान ओझेलमा पर्न सक्छ। मेरो पुस्तक ‘इतिहासको विऔपनिवेशीकरण: सत्ता-भाष्य र मुन्धुमी सत्य’ को आधारमा यी चार खम्बाहरूलाई यहाँ प्रस्ट पारिएको छ:

१. संस्कृति: हाम्रो सामाजिक शरीर

संस्कृति हाम्रो “सामाजिक शरीर” हो, जसले समुदायको बाहिरी स्वरूप र पहिचानलाई देखाउँछ। यो केवल नाँचगान वा चाडपर्व मात्र होइन, बरु मानिसले आफ्नो वातावरणसँग अन्तरक्रिया गर्दा सिर्जना गरेको समग्र जीवनशैली हो। आदिवासी समुदायमा मौखिक परम्पराहरू संस्कृतिको मेरुदण्ड हुन्। यसले वर्तमान पुस्तालाई पुर्खाहरूको ज्ञानसँग जोड्छ र भविष्यका लागि मार्गचित्र तयार गर्छ। हाम्रो स्वास्थ्य व्यवहार पनि संस्कृतिबाटै निर्देशित हुन्छ।

२. धर्म: सामाजिक मर्यादाको पद्धति

धर्म एउटा ‘संगठित पद्धति’ हो, जसले समाजमा नियम, अनुशासन र अनुष्ठानहरू तय गर्छ। यसले मानिसलाई एउटा निश्चित समूहको सदस्य भएको बोध गराउँछ र मानवीय व्यवहारमा ‘पवित्र’ र ‘अपवित्र’ बीचको रेखा कोरेर सामाजिक व्यवस्था सन्तुलित राख्छ। धर्मले सृष्टिको उत्पत्ति र सञ्चालनबारे एउटा साझा विश्वास निर्माण गर्छ। ‘मुन्धुमी सत्य’ को खोजी गर्नु नै सत्ताले ओझेलमा पारेको हाम्रो मौलिक धार्मिक पहिचानको संरक्षण गर्नु हो।

३. दर्शन: चिन्तनको जग र सत्यको खोजी

दर्शन भनेको धर्म र संस्कृतिभन्दा माथि उठेर गरिने बौद्धिक मन्थन हो। यसले “किन र कसरी” भन्ने प्रश्नहरूको उत्तर तर्क र ज्ञानको आधारमा खोज्छ। दर्शनले नै हामीलाई सत्ताले निर्माण गरेको ‘झूटो भाष्य’ र हाम्रो वास्तविक ‘सत्य’ बीचको भिन्नता छुट्याउन मद्दत गर्छ। आदिवासी ज्ञान प्रणाली आफैँमा एउटा पूर्ण दर्शन हो, जसले प्रकृति र मानिस बीचको सम्बन्धलाई पश्चिमा दर्शनभन्दा भिन्न र कतिपय अवस्थामा बढी वैज्ञानिक ढङ्गले व्याख्या गर्छ।

४. अध्यात्म: आन्तरिक चेतना र आत्मिक स्वास्थ्य

अध्यात्म यी सबैको केन्द्रविन्दु वा ‘न्यूक्लियस’ हो। यो नितान्त व्यक्तिगत र आन्तरिक चेतनासँग सम्बन्धित विषय हो। स्वास्थ्य मनोविज्ञानको विशेषज्ञका रूपमा मैले के पाएको छु भने, मानिसको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा उसको आध्यात्मिक अवस्थाको ठूलो प्रभाव रहन्छ। अध्यात्म भनेको बाहिरी प्रदर्शन होइन, बरु भित्री ‘आत्म-साक्षात्कार’ हो। यसले मानिसलाई “म को हुँ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्न र प्रकृतिसँग एकाकार हुन सघाउँछ।

अन्तरसम्बन्ध: एउटा उदाहरण

यी चार खम्बाहरूलाई एउटा फलको उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ:
क. संस्कृति: फलको बाहिरी बोक्रा हो, जसले यसलाई आकार र पहिचान दिन्छ।
ख. धर्म: फलको गुदी हो, जसको स्वाद समाजले सामूहिक रूपमा लिन्छ।
ग. दर्शन: फलभित्रको बीउ हो, जसले यसको अस्तित्वको वैज्ञानिक आधार बोकेको हुन्छ।
घ. अध्यात्म: त्यो फल खाँदा प्राप्त हुने आन्तरिक पोषण र तृप्ति हो।

निष्कर्ष

हाम्रो मौलिक ज्ञान प्रणालीलाई यी चार आधारमा पुनः परिभाषित गर्नु आवश्यक छ। मेरो उद्देश्य हाम्रा रैथाने मूल्यहरूलाई उच्च प्राज्ञिक मापदण्ड (APA 7th Edition) र आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी संसारसामु प्रस्तुत गर्नु हो। जब हामी संस्कृतिलाई पहिचान, धर्मलाई अनुशासन, दर्शनलाई ज्ञान र अध्यात्मलाई आन्तरिक शान्तिको रूपमा बुझ्छौँ, तब मात्र हामीले एउटा स्वस्थ र मर्यादित सभ्यता निर्माण गर्न सक्छौँ। ज्ञानलाई सबैको पहुँचमा पुर्‍याउनु र भावी पुस्तालाई पहिचानको सङ्कटबाट जोगाउनु नै मेरो विऔपनिवेशिक अभियानको मुख्य लक्ष्य हो।