“संगीत” कि “सङ्गीत”?
नेपाली भाषाको वर्णविन्यास, संस्कृतिकरण र देवनागरी भाषाहरूबाट सिकाइको सम्भावना
डा. नवराज सुब्बा
सारांश
नेपाली भाषामा पछिल्ला दशकहरूमा “संगीत” लाई “सङ्गीत”, “अंग्रेजी” लाई “अङ्ग्रेजी”, “संघ” लाई “सङ्घ” जस्ता रूपहरूमा मानकीकरण गर्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। यस प्रक्रियालाई भाषिक शुद्धीकरणको रूपमा प्रस्तुत गरिए पनि यसभित्र संस्कृतनिष्ठ वर्णविन्यास, ध्वनिवैज्ञानिक आग्रह तथा भाषिक शक्ति संरचनाको प्रभाव देखिन्छ। यस लेखले नेपाली भाषाको वर्णविन्यास सम्बन्धी बहसलाई समाजभाषाविज्ञान, ध्वनिविज्ञान तथा भाषिक लोकतन्त्रको दृष्टिबाट विश्लेषण गर्दछ। साथै देवनागरी लिपि प्रयोग गर्ने हिन्दी लगायत अन्य भाषाहरूले अपनाएको व्यवहारिक, प्रयोगमुखी तथा सरलीकृत लेखन पद्धतिबाट नेपाली भाषाले के सिक्न सक्छ भन्ने विषयको पनि विवेचना गरिएको छ। लेखको निष्कर्ष अनुसार नेपाली भाषाको विकास संस्कृतनिष्ठ शुद्धीकरणभन्दा जनप्रयोग, बहुभाषिक समावेशिता र सरलतामा आधारित हुनुपर्छ।
मुख्य शब्दहरू: नेपाली भाषा, वर्णविन्यास, संस्कृतिकरण, देवनागरी, समाजभाषाविज्ञान, भाषिक लोकतन्त्र
परिचय
भाषा कुनै स्थिर र अपरिवर्तनीय संरचना होइन; यो समाजसँगै परिवर्तन हुने जीवित सांस्कृतिक प्रणाली हो। नेपाली भाषामा “शुद्ध भाषा” को अवधारणा विशेषतः आधुनिक राष्ट्र निर्माणसँगै बलियो बनाइएको देखिन्छ। विद्यालय, प्रशासन, सञ्चारमाध्यम तथा प्राज्ञिक संस्थामार्फत नेपाली भाषाको मानकीकरण गरिँदा संस्कृतनिष्ठ वर्णविन्यासलाई “शुद्ध” को रूपमा स्थापित गरिएको छ। यसको उदाहरणका रूपमा “संगीत” लाई “सङ्गीत” लेख्ने अभ्यासलाई लिन सकिन्छ।
यद्यपि यस्तो परिवर्तनले भाषाको वैज्ञानिकता बढाएको कि जनप्रयोगबाट टाढा लगेको भन्ने प्रश्न विवादको विषय बनेको छ। नेपाली भाषाका धेरै प्रयोगकर्ताले “सङ्गीत” जस्ता रूपहरूलाई अनावश्यक रूपमा जटिल, दृश्यतः असहज वा संस्कृतनिष्ठ ठान्ने गरेका छन्। यसले भाषिक शुद्धीकरण र भाषिक लोकतन्त्रबीचको द्वन्द्वलाई उजागर गर्छ।
यस लेखको उद्देश्य नेपाली भाषामा विकसित संस्कृतनिष्ठ वर्णविन्यासको आलोचनात्मक समीक्षा गर्नु, देवनागरी लिपि प्रयोग गर्ने हिन्दी लगायतका भाषाहरूको अभ्याससँग तुलना गर्नु तथा नेपाली भाषाको समावेशी र व्यवहारिक विकासका सम्भावना पहिल्याउनु हो।
भाषिक शुद्धीकरण र संस्कृतिकरण
भाषिक शुद्धीकरण (linguistic purism) भन्नाले भाषालाई कथित “अशुद्ध” प्रभावबाट जोगाउने प्रयासलाई बुझिन्छ। यस्तो प्रयास प्रायः राष्ट्रवाद, सांस्कृतिक प्रभुत्व वा भाषिक मानकीकरणसँग सम्बन्धित हुन्छ (Thomas, 1991)। नेपाली भाषाको सन्दर्भमा “शुद्धीकरण” प्रायः संस्कृतनिष्ठीकरणको रूपमा देखिएको छ।
नेपाली भाषा मूलतः खस प्राकृतबाट विकसित भएको हिन्द–आर्य भाषा हो (Grierson, 1927)। संस्कृतले नेपाली भाषामा ठूलो प्रभाव पारे पनि नेपाली संस्कृतबाट प्रत्यक्ष विकसित भाषा होइन। तर आधुनिक कालमा नेपाली भाषालाई “उच्च” र “सभ्य” बनाउने क्रममा संस्कृत व्याकरण र तत्सम शब्दावलीलाई अत्यधिक प्राथमिकता दिइयो। यस प्रक्रियालाई कतिपय विद्वानहरूले “संस्कृतिकरण” को रूपमा व्याख्या गरेका छन् (Onta, 1996)।
“संगीत” बाट “सङ्गीत” बनाउने प्रयास पनि यही प्रवृत्तिको एउटा उदाहरण हो। यहाँ ध्वन्यात्मक शुद्धतालाई आधार बनाइए पनि यसको अन्तर्निहित उद्देश्य संस्कृतनिष्ठ रूपलाई मानक बनाउनु रहेको देखिन्छ।
ध्वनिविज्ञान र जनप्रयोगको द्वन्द्व
“सङ्गीत” पक्षधरहरूको मुख्य तर्क ध्वनिवैज्ञानिक शुद्धता हो। नेपाली वर्णविन्यासमा “ङ्ग” संयुक्त ध्वनि भएकाले “सङ्गीत” लेख्दा उच्चारण नजिक पुगिन्छ भन्ने धारणा राखिन्छ। यो phonetic principle मा आधारित दृष्टिकोण हो।
तर समाजभाषाविज्ञानले भाषालाई केवल ध्वनिको यान्त्रिक प्रतिलिपि मान्दैन। भाषा सामाजिक प्रयोगबाट मान्य हुने प्रणाली हो (Saussure, 1983)। यदि कुनै शब्द लामो समयदेखि “संगीत” का रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ र त्यसले अर्थमा कुनै भ्रम उत्पन्न गरेको छैन भने त्यसलाई परिवर्तन गर्नु आवश्यक छ कि छैन भन्ने प्रश्न उठ्छ।
चोम्स्की (1972) का अनुसार भाषा मानव समुदायको सृजनात्मक सामाजिक व्यवहार हो। त्यसैले भाषिक मानक समाजको प्रयोगसँग मेल खानुपर्छ। केवल शास्त्रीय वा व्याकरणिक आग्रहले भाषा टिकाउ बन्न सक्दैन।
यस सन्दर्भमा “linguistic economy” वा भाषिक मितव्ययिताको सिद्धान्त पनि महत्त्वपूर्ण छ। मानिसले सामान्यतः छोटो, सहज र छिटो प्रयोग गर्न सकिने रूप रोज्ने प्रवृत्ति राख्छ। “संगीत” जस्तो रूप यही कारणले जनप्रयोगमा टिकेको देखिन्छ।
हिन्दी लगायत देवनागरी भाषाहरूबाट सिकाइ
देवनागरी लिपि प्रयोग गर्ने भाषाहरू—हिन्दी, मराठी, मैथिली, भोजपुरी, नेवारी आदि—ले वर्णविन्यासमा फरक–फरक व्यवहार अपनाएका छन्। नेपाली भाषाले ती भाषाबाट महत्वपूर्ण सिकाइ लिन सक्छ।
१. हिन्दीको प्रयोगमुखी दृष्टिकोण
हिन्दीमा “संगीत”, “अंग्रेज़ी”, “संगठन” जस्ता रूपहरू सामान्य रूपमा प्रयोग गरिन्छ। हिन्दीले संस्कृतबाट शब्द लिएको भए पनि सबै शब्दलाई कठोर ध्वन्यात्मक वा संस्कृतनिष्ठ रूपमा लेख्ने आग्रह गरेको छैन। यसले भाषालाई जनसुलभ बनाएको छ।
उदाहरण:
- अंग्रेज़ी (हिन्दी)
- अङ्ग्रेजी (आधुनिक नेपाली)
हिन्दीको लेखन प्रणाली तुलनात्मक रूपमा सरल र प्रयोगमुखी छ। यही कारण हिन्दी व्यापक जनसमुदायमा सहज रूपमा फैलिन सफल भएको मानिन्छ।
२. मराठीको लचकता
मराठीले संस्कृतनिष्ठ शब्दावली प्रयोग गरे पनि जनभाषिक उच्चारणलाई पनि स्वीकार गरेको छ। यसले मानक र बोलिचालीबीच सन्तुलन कायम गरेको देखिन्छ।
३. नेपालीका लागि सम्भावित सिकाइ
नेपाली भाषाले निम्न पक्षमा सिकाइ लिन सक्छ:
- जनप्रयोगलाई प्राथमिकता दिने
- अनावश्यक जटिल संयुक्ताक्षर घटाउने
- विद्यालयस्तरमा सरल वर्णविन्यास प्रयोग गर्ने
- भाषिक विविधतालाई स्वीकार गर्ने
- मानकीकरणलाई लोकतान्त्रिक बनाउने
यसले नेपाली भाषालाई अधिक सहज, समावेशी र व्यवहारिक बनाउन मद्दत गर्न सक्छ।
भाषिक लोकतन्त्र र बहुभाषिक नेपाल
नेपालको संविधान २०७२ ले नेपाललाई बहुभाषिक राष्ट्रका रूपमा स्वीकार गरेको छ। धारा ६ अनुसार नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरू राष्ट्रभाषा हुन्। यसले भाषिक लोकतन्त्रको आधार तयार गरेको छ।
तर व्यवहारमा नेपाली भाषाको मानकीकरण अझै पनि संस्कृतनिष्ठ दृष्टिकोणबाट निर्देशित देखिन्छ। यसले नेपालका रैथाने भाषाहरूको प्रभावलाई सीमित बनाएको छ। यदि नेपाली भाषा साँच्चिकै राष्ट्रिय साझा भाषा बन्ने हो भने यसले नेपालका विभिन्न भाषिक समुदायबाट शब्द, शैली र अभिव्यक्ति ग्रहण गर्नुपर्छ।
बोर्दिउ (Bourdieu, 1991) ले भाषालाई शक्ति र सांस्कृतिक पूँजीसँग जोडेर हेरेका छन्। यस दृष्टिले अत्यधिक संस्कृतनिष्ठ नेपालीले निश्चित वर्गको भाषिक प्रभुत्वलाई बलियो बनाउन सक्छ। त्यसैले भाषिक लोकतन्त्रका लागि जनआधारित र समावेशी वर्णविन्यास आवश्यक हुन्छ।
निष्कर्ष
“संगीत” र “सङ्गीत” को बहस केवल हिज्जेको विवाद होइन; यो नेपाली भाषाको भविष्य, भाषिक लोकतन्त्र र सांस्कृतिक दिशासँग सम्बन्धित प्रश्न हो। नेपाली भाषाको विकास यदि केवल संस्कृतनिष्ठ शुद्धीकरणमा आधारित भयो भने भाषा जनजीवनबाट क्रमशः टाढिन सक्छ। तर यदि जनप्रयोग, सरलता र बहुभाषिक वा रैथाने समावेशितालाई आधार बनाइयो भने नेपाली भाषा अझ जीवन्त र व्यापक बन्न सक्छ।
देवनागरी लिपि प्रयोग गर्ने हिन्दी लगायतका भाषाहरूले व्यवहारिकता, सरलीकरण र प्रयोगमुखी दृष्टिकोण अपनाएका छन्। नेपाली भाषाले पनि यस्ता अनुभवबाट सिक्दै आफ्नो वर्णविन्यासलाई अधिक लोकतान्त्रिक, सहज र नेपाली समाजको वास्तविक भाषिक विविधतासँग मेल खाने दिशामा विकास गर्न आवश्यक देखिन्छ।
सन्दर्भ सूची
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power. Harvard University Press.
Chomsky, N. (1972). Language and mind. Harcourt Brace Jovanovich.
Grierson, G. A. (1927). Linguistic survey of India (Vol. 9). Government of India.
नेपालको संविधान। (2072). नेपाल सरकार।
Onta, P. (1996). Creating a brave Nepali nation in British India: The rhetoric of Jāti improvement, rediscovery of Bhanubhakta and the writing of bir history. Studies in Nepali History and Society, 1(1), 37–76.
Saussure, F. de. (1983). Course in general linguistics (R. Harris, Trans.). Duckworth. (Original work published 1916)
Thomas, G. (1991). Linguistic purism. Longman.
Toba, S. (1992). Language situation in Nepal. Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa.
