नेपाली वंशावली र इतिहासलेखन: एकआलोचनात्मक विश्लेषण

डा. नवराज सुब्बा

परिचय

नेपालको इतिहास निर्माणमा वंशावलीको ठूलो भूमिका छ। तर, वैज्ञानिक अनुसन्धानको कसीमा यिनलाई जाँच्न आवश्यक छ। सेनकालीन र शाहकालीन दस्तावेजहरूमा धेरै ऐतिहासिक तथ्य पाइन्छन्। यद्यपि, यी लिखतहरू पूर्ण रूपमा वस्तुपरक छैनन्। पुराना लेखकहरूले तत्कालीन शासकलाई खुसी पार्न इतिहास लेखे। त्यसैले वंशावलीहरूमा सत्य र मिथक (Myth) मिसिएका छन् (Whelpton, 2005)। यस लेखले नेपाली वंशावली लेखनका कमजोरी र प्रवृत्तिहरूको वैज्ञानिक विश्लेषण गर्दछ।

पौराणिकपात्रसँगवंशजोड्नेप्रवृत्ति

वंशावली लेख्दा शासकहरूले आफ्नो वंशलाई महान् देखाउन खोजे। उनीहरूले आफ्ना पुर्खालाई देवता वा पौराणिक राजासँग जोडे। उदाहरणका लागि, सेन र शाह राजाहरूले आफूलाई भारतका प्रख्यात राजपुत वा चन्द्रवंशी/सूर्यवंशी दाबी गरे (Stiller, 1973)। यसको मुख्य उद्देश्य जनतामाथि शासन गर्ने वैधता प्राप्त गर्नु थियो। यसरी पौराणिक पात्रसित वंशावली गाँस्ने प्रवृत्ति वैज्ञानिक छैन। यो राजनीतिक स्वार्थबाट प्रेरित कदम मात्र थियो।

पुर्खाकोगौरवीकरण (Glorification)

इतिहास लेखनमा पुर्खाको गौरवीकरण गर्ने ठूलो होडबाजी चल्यो। शासकहरूका साधारण कामलाई पनि असाधारण र चमत्कारिक रूपमा प्रस्तुत गरियो। राजाहरूलाई विष्णुको अवतार मान्ने चलन यसैको उपज हो। आफ्ना पुर्खालाई सधैं न्यायप्रेमी, वीर र अपराजित देखाउने प्रयास गरियो (Onta, 1996)। आधुनिक विज्ञान र इतिहासले यस्तो एकतर्फी प्रशंसालाई स्वीकार गर्दैन। मानव कमजोरी सबैमा हुन्छन्। तर वंशावलीहरूले ती कमजोरी लुकाउने काम गरे।

प्रमाण भन्दा एक कदम अघि बढ्ने प्रवृत्ति

वंशावली लेखकहरूले प्रायः प्रमाणले नबोलेका कुरा पनि लेखेका छन्। उनीहरूले आफ्ना सम्पादकीय टिप्पणीलाई नै ऐतिहासिक प्रमाण झैँ प्रस्तुत गरे। कुनै युद्ध वा घटनाको वर्णन गर्दा अतिरञ्जना गरियो। उदाहरणका लागि, पराजित शत्रुको संख्या हजारौं बताउने तर आफ्ना सैनिकको क्षति लुकाउने प्रवृत्ति ती लिखतमा पाइन्छ। प्रमाणले जति बोल्छ, त्यति मात्र लेख्ने वैज्ञानिक मान्यता यसमा पाइँदैन (Regmi, 1971)। लेखकहरूले काल्पनिक निष्कर्ष निकालेर इतिहासलाई तोडमोड गरे।

वैज्ञानिक अनुसन्धानको कसीमा वंशावली

आधुनिक इतिहासलेखनले वंशावलीलाई मात्र अन्तिम सत्य मान्दैन। वैज्ञानिक अध्ययनले अभिलेख, मुद्रा, र पुरातात्विक प्रमाण खोज्छ (Vajracharya, 1973)। वंशावलीहरू इतिहासका सहायक स्रोत मात्र हुन्। लेखकले कुन समय, परिस्थिति र राजनीतिक दबाबमा त्यो लेख्यो भन्ने कुराको विश्लेषण गर्नुपर्छ। प्रमाण नभएका निष्कर्षहरूलाई वैज्ञानिक विधिले खारेज गर्छ। तसर्थ, सेन वा शाहकालीन दस्तावेज पढ्दा ‘क्रस-रेफरेन्स’ (Cross-reference) गर्न जरुरी हुन्छ।

निष्कर्ष

नेपाली वंशावली र पुराना ऐतिहासिक लिखतहरू महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन्। तर, तिनमा भएका गौरवीकरण र अतिरञ्जनालाई वैज्ञानिक कसीमा जाँच्नुपर्छ। प्रमाणले नबोलेका कुरालाई इतिहास मान्न सकिँदैन। लेखकको व्यक्तिगत विचार र ऐतिहासिक तथ्यबीच फरक छुट्याउनु पर्छ। आधुनिक अनुसन्धानले वंशावलीलाई तत्कालीन समाजको राजनीतिक र सांस्कृतिक दस्तावेजका रूपमा मात्र लिन सल्लाह दिन्छ।

References

Onta, P. (1996). Ambivalence denied: The making of Rastriya Itihas in Panchayat era Nepal. Contributions to Nepalese Studies, 23(1), 213-254.

Regmi, M. C. (1971). A study in Nepali economic history, 1768-1846. Manjusri Publishing House.

Stiller, L. F. (1973). The rise of the House of Gorkha: A study in the unification of Nepal, 1768-1816. Manjusri Publishing House.

Vajracharya, D. (1973). Licchavikalaka abhilekha [Inscriptions of the Licchavi period]. Institute of Nepal and Asian Studies.

Whelpton, J. (2005). A history of Nepal. Cambridge University Press.