सेन किरात र थारू सम्बन्ध

सेन, किरात र थारू सम्बन्ध: भाषा फेरिए पनि बाँकी रहने पुर्ख्यौली इतिहास

नवराज सुब्बा

सारांश

यस लेखमा सेनकालीन स्यामोहर, थारूको उत्पत्तिसम्बन्धी अध्ययन, किरात मुन्धुम र लिम्बू वंशावलीको तुलनात्मक समीक्षा गरिएको छ। अध्ययनको उद्देश्य सेनहरूको उत्पत्ति र स्थानीय विकास, किरात नेतृत्वसँगको सम्बन्ध तथा थारू भाषिक उपस्थितिको ऐतिहासिक अर्थ स्पष्ट पार्नु हो। उपलब्ध लिखत, प्रकाशित अनुसन्धान र पुर्ख्यौली स्मृतिलाई अध्ययनको आधार बनाइएको छ।

थारूलाई किरातसँग जोड्ने ऐतिहासिक मत पाइन्छ। घरायसी थारू बोलीमा भोटबर्मेली मूलका हुन सक्ने शब्द बाँकी रहेको अध्ययन पनि छ। यसले आजको भाषाबाट मात्र समुदायको पुरानो उत्पत्ति निर्धारण गर्न नमिल्ने देखाउँछ। हिन्दू संस्कारको विस्तारसँगै विवाह, बसाइँसराइ, व्यापार र शासनले भाषा परिवर्तनमा भूमिका खेलेका हुन सक्छन्।

सेनहरूको प्रारम्भिक वंशदाबीमा मतभेद छन्। तर पूर्वी राज्यविस्तारमा किरात नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण भूमिका देखिन्छ। वंशानुगत चौतारिया पद, आदेशमा हस्ताक्षर गर्ने अधिकार र सैनिक सहभागिताले त्यसलाई बल दिन्छन्। स्यामोहरमा थारूसँग साम्य राख्ने भाषिक रूपले पहाडको अधिकार र तराईको लेखनव्यवहारबीच सम्बन्ध देखाउँछन्।

तुङदुङ्गे मुन्धुम तथा सेन चबेगु, योङहाङ र लिङदेन वंशावलीसम्बन्धी विवरणले सेन र लिम्बूबीच पुर्ख्यौली सम्बन्ध खोज्न आधार दिन्छन्। यी परम्पराले सेनसँग सम्बन्धित केही परिवार वा शाखा विवाह, बसोबास र सामाजिक स्वीकारबाट लिम्बू वंशसमूहमा समावेश वा विलय भएका हुन सक्ने संकेत गर्छन्। राई वंशसमूहसँग पनि यस्तो विलय भएको थियो कि थिएन भन्ने विषयलाई सम्बन्धित वंशपरम्परा र अभिलेखबाट छुट्टै जाँच्नुपर्छ।

वंशमा विलय भन्नाले पुरानो पुर्ख्यौली सम्बन्ध मेटिनु होइन। कुनै शाखाले नयाँ सामुदायिक पहिचान अपनाउँदै पुरानो नाताको स्मृति राख्नु पनि हो। यद्यपि यी सामग्रीले सबै सेन, थारू, राई र लिम्बूको एउटै उत्पत्ति स्थापित गर्दैनन्।

अध्ययनले सेन राज्यको निर्माण र निरन्तरतामा स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता रहेको निष्कर्ष प्रस्तुत गर्छ। सेन इतिहास बुझ्न राजवंशीय उत्पत्तिसँगै भाषा, अधिकार, विवाह, वंशगत समावेश र सामाजिक स्वीकारलाई जोडेर पढ्नुपर्छ। यसले साझा इतिहासको खोजलाई दिशा दिन्छ।

मुख्यशब्द: सेन वंश, किरात, थारू, लिम्बू, राई, स्यामोहर, मुन्धुम, भाषा परिवर्तन।

१. परिचय

मानिसले भाषा फेर्न सक्छ। यद्यपि उसका पुर्खा फेरिँदैनन्। धर्म र सामाजिक पहिचान पनि बदलिन सक्छन्। तर पुरानो जीवनका केही अंश बाँकी रहन्छन्। ती बोली, संस्कार, स्थाननाम र पुर्खाका कथामा भेटिन सक्छन्।

थारूको इतिहास बुझ्न यो कुरा महत्त्वपूर्ण छ। आज थारू भाषाहरू भारोपेली परिवारमा पर्छन्। यसले तिनको अहिलेको भाषिक स्वरूप बताउँछ। यसबाट थारूका सबै पुर्खाले सधैँ यही भाषा बोल्थे भन्ने निष्कर्ष निस्कँदैन।

सेन र किरात सम्बन्धको अध्ययनमा पनि यही प्रश्न आउँछ। सेनकालीन स्यामोहरमा तराईको भाषिक रूप भेटिन्छ। लिम्बू मुन्धुम र वंशावलीमा सेन सम्बन्धको स्मृति भेटिन्छ। यी स्रोतलाई अलग राख्दा सम्बन्धको एउटा अंश मात्र देखिन्छ। सँगै पढ्दा स्थानीय समाजको लामो इतिहास खोज्न सकिन्छ।

यस लेखको मूल विचार यही हो। सेनकालीन भाषा तत्कालीन शासनको प्रमाण हो। त्यस भाषाको सामाजिक इतिहास खोज्दा पुरानो पुर्ख्यौली सम्बन्धको प्रश्न पनि खुल्छ।

२. थारूको किरात सम्बन्धबारे के अध्ययन भेटिन्छ?

नाथुराम चौधरीको सन् २०२६ को समीक्षात्मक लेखमा थारूको किरात उत्पत्तिबारे छुट्टै चर्चा छ। त्यसमा राहुल सांकृत्यायनले थारूलाई किरातको शाखा मानेको उल्लेख छ। चेम्जोङले किरात वंशावलीका आधारमा थारू र डोनबालाई थाङ्दाओसँग जोडेको कथन पनि प्रस्तुत छ (Chemjong, 2003, as cited in Chaudhary, 2026, p. 67)।

सोही लेखमा प्रकृति र धरतीको पूजा गर्ने थारूले पछि हिन्दू संस्कार ग्रहण गरेको व्याख्या छ। यसले थारूको किरात सम्बन्ध र धार्मिक परिवर्तनबारे लेखनपरम्परा रहेको पुष्टि गर्छ। यो अहिले गरिएको आधारहीन अनुमान मात्र होइन।

तर उक्त लेख पुराना मतको समीक्षा हो। यसले एउटै मुन्धुमको मूल पाठ दिएर सबै थारूको वंशक्रम स्थापना गरेको छैन। त्यसैले यसबाट प्राप्त ठोस निष्कर्ष यस्तो हुन्छ: थारूलाई किरातसँग जोड्ने ऐतिहासिक मत बलियो छ। त्यसलाई भाषिक र सांस्कृतिक प्रमाणसँग तुलना गर्नुपर्ने आधार पनि पाइन्छ।

यहाँ ‘किरात’ को अर्थ खुलाउनुपर्छ। पुरानो लेखनमा यसले फराकिलो जनसमूह जनाउन सक्छ। आजको राई वा लिम्बू पहिचानसँग त्यसलाई हुबहु मिलाउनु हुँदैन। थारूको सम्बन्ध पुरानो किरात परम्परासँग हुन सक्छ। तर यसको अर्थ थारू जाति अहिलेका राई वा लिम्बूबाट बनेको हो भन्ने होइन।

३. थारू बोलीमा पुरानो भाषाको अंश

चौबे र सहकर्मीको अध्ययनले महत्त्वपूर्ण भाषिक विवरण दिएको छ। उनीहरूले कतिपय थारू समुदायमा बाहिर बोल्ने र घरभित्र बोल्ने भाषिक रूप फरक हुने बताएका छन्। घरभित्रको बोलीमा भारोपेलीबाहिरका शब्द बाँकी रहेको उल्लेख छ। तीमध्ये केही भोटबर्मेली मूलका हुन सक्ने उनीहरूको भनाइ छ (Chaubey et al., 2014)।

यो विवरणले अनुसन्धानलाई नयाँ दिशा दिन्छ। थारूको अहिलेको भाषिक रूपभित्र पुरानो भाषाका अंश हुन सक्छन्। त्यसैले बाहिरी व्यवहारको बोली मात्र हेरेर समुदायको सम्पूर्ण भाषिक इतिहास लेख्न मिल्दैन।

यस्ता शब्द कसरी बाँकी रहे? पुरानो भाषा छोडेर नयाँ भाषा अपनाउँदा रहे कि छिमेकी भाषाबाट सरे? यो छुट्याउन तुलना चाहिन्छ। घरायसी शब्द, नाताका नाम, शरीरका अङ्ग र संस्कारका शब्द विशेष उपयोगी हुन्छन्।

यस आधारमा थारूको पुरानो भाषिक सम्बन्ध खोज्नु उचित छ। यसलाई केवल अनुमान भनेर पन्छाउन मिल्दैन। तर बाँकी रहेका केही शब्दबाट पुरानो भाषा निश्चित रूपमा कुन थियो भन्ने निर्णय पनि तुरुन्त गर्न सकिँदैन।

४. हिन्दू सम्पर्क र भाषा फेरिने प्रक्रिया

हिन्दू संस्कार अपनाउनु र भारोपेली भाषा बोल्न थाल्नु सम्बन्धित प्रक्रिया हुन सक्छन्। तर दुवै सधैँ सँगसँगै हुँदैनन्। धर्मको प्रभाव एउटा कारण हुन सक्छ। बसाइँसराइ, विवाह, व्यापार र शासनले पनि भाषाको प्रयोग बदल्न सक्छन्।

भाषिक सम्पर्कको अध्ययनले यस्ता सामाजिक अवस्थालाई महत्त्व दिन्छ। कुनै समुदायले पहिले दुई भाषा चलाउन सक्छ। पछि नयाँ भाषा सार्वजनिक जीवनमा फैलिन सक्छ। अर्को पुस्तामा त्यसले घरभित्र पनि ठाउँ लिन सक्छ। पुरानो भाषाका केही अंश भने बाँकी रहन्छन् (Thomason, 2001)।

थारू समुदायले समयसँगै पुरानो भाषाको सट्टा भारोपेली भाषा अपनाएको हुन सक्छ। भाषा परिवर्तन हुँदा पुरानो भाषाका केही शब्द भने बोलीमा बाँकी रहेका हुन सक्छन्।

थारू समुदायका केही पुर्खाले पुरानो भाषा छोडेर भारोपेली भाषा अपनाएका हुन सक्छन्। यस क्रममा पुराना शब्द र बोल्ने ढाँचाका केही अंश बाँकी रहेका हुन सक्छन्।

यो भाषा फेरिने प्रक्रियाको व्याख्या हो। धर्म परिवर्तन यसको सम्भावित पृष्ठभूमि हो। तर भेटिएका स्रोतले हिन्दू सम्पर्क नै यसको एकमात्र कारण थियो भन्ने भनाइलाई स्थापित भने गरेका छैनन्।

यस भिन्नताले मूल परिकल्पना कमजोर हुँदैन। बरु खोजको बाटो स्पष्ट हुन्छ। अब धर्म, सामाजिक शक्ति र भाषाको घरायसी प्रयोगलाई सँगै हेर्न सकिन्छ।

५. वंशसम्बन्धी अध्ययनले थप्ने कुरा

चौबे र सहकर्मीले अध्ययन गरेका थारू समूहमा दक्षिण एसियाली र पूर्वी एसियाली पुर्ख्यौली अंश भेटाएका छन्। समूहअनुसार तिनको मात्रा फरक छ। यसले थारूको जनइतिहास बहुस्रोतबाट बनेको देखाउँछ (Chaubey et al., 2014)।

यसको अर्थ पूर्वी एसियाली अंश नै ‘किरात वंशाणु’ हो भन्ने होइन। अध्ययनले त्यस्तो पहिचान गरेको छैन। यसले सेनसँगको वंशसम्बन्ध पनि जाँचेको छैन।

तर यसको महत्त्व भने स्पष्ट छ। आज भारोपेली भाषा बोल्ने समुदायको पुर्ख्यौली इतिहास त्यही भाषिक परिवारमा मात्र सीमित हुँदैन। त्यसैले भाषाको वर्तमान वर्गीकरण देखाएर पुरानो किरात सम्बन्ध असम्भव छ भन्न मिल्दैन।

अर्कोतर्फ, थारू समुदायभित्र पनि विविधता छ। गुणरत्नेको अध्ययनले फरक स्थानीय इतिहास र संस्कृतिका समूहबीच साझा थारू पहिचान बनेको देखाउँछ (Guneratne, 2002)। त्यसैले सबै थारूले एउटै समयमा एउटै पुरानो भाषा छोडेका थिए भनेर बुझ्नु हुदैन।

६. यस आधारमा सेनकालीन स्यामोहर कसरी पढ्ने?

वि.सं. १७४३ को स्यामोहरको प्रकाशित पाठमा “जस राएके चङ्गे गाम दिहल” उल्लेख छ। वि.सं. १७५४ को महिपति सेनको मोहरमा “जगदीप रायके तवोर फाट सुची राजाका षायन दीहल…” भन्ने पाठ छ (गोरखापत्र अनलाइन, २०८२)।

अन्य सेनकालीन लिखतमा ‘बसहु’, ‘बसावहु’, ‘जोतहु’ र ‘जोतावहु’ जस्ता रूप भेटिन्छन् (नेपाल, २०७४)। यी रूपले पूर्वी तराईको भाषिक संसारसँग तुलना गर्न आधार दिन्छन्। [

सप्तरीको थारूमा ‘के’ ले सम्बन्ध र प्राप्तकर्ता जनाउने काम गर्छ। आदरार्थी आदेशमा ‘उ’ जस्ता रूपको प्रयोग पनि पाइन्छ (Chaudhary, 2014)। यो स्यामोहर र थारूबीच तुलना गर्न सकिने ठोस पक्ष हो। तर यी रूप अरू क्षेत्रीय भाषासँग पनि मिल्न सक्छन्।

अब यसको अर्थ दुई तहमा बुझ्न सकिन्छ।

पहिलो तह तत्कालीन शासन हो। सेनको लेखनभाषा तराईको व्यवहारसँग जोडिएको थियो। त्यही भाषाबाट पहाडी भूभागका अधिकार अभिलेखित भएका थिए।

दोस्रो तह त्यस व्यवहारको पुरानो सामाजिक आधार हो। यदि थारूको इतिहासमा किरात सम्बन्ध र भाषा परिवर्तनका तह छन् भने सेनकालीन भाषिक प्रयोगलाई नितान्त असम्बन्धित समुदायबीचको कार्यालयमा भएका प्रकासनिक लेनदेन मात्र ठान्न मिल्दैन। त्यो पुरानो सम्पर्कले बनाएको क्षेत्रीय व्यवहार पनि हुन सक्छ।

यो दोस्रो व्याख्या यस लेखको निष्कर्षात्मक प्रस्ताव पनि हो। यद्यपि, स्यामोहरले एक्लैले यसलाई सिद्ध गर्दैन। तर थारूको भाषिक इतिहास र किरात वंशपरम्परासँग जोड्दा यसलाई जाँच्ने ठोस आधार भने अवश्य हो।

७. ‘मीयाँ गवाँ’ को अर्थ किन महत्त्वपूर्ण छ?

हाम्रो अघिल्लो छलफलमा आएको ‘मीयाँ गवाँ’ यही खोजसँग सम्बन्धित छ। यहाँ ‘गवाँ’ गाउँ जनाउने रूप हुन सक्छ। गाउँ जनाउने मिल्दाजुल्दा रूप व्यापक क्षेत्रमा पाइन्छन् (Platts, 1884)। त्यसैले यसलाई थारूको मात्र शब्द भन्नु पर्याप्त हुँदैन।

तर साझा शब्द भएकै कारण त्यसको स्थानीय थारू प्रयोग अस्वीकार गर्न पनि मिल्दैन। शब्दको व्यापक मूल र कुनै ठाउँमा भएको प्रयोग हुनु फरक कुरा हुन्।

पूरा पदावली अझ उपयोगी छ। ‘मीयाँ’ स्थानीय नाम र ‘गवाँ’ गाउँ जनाउने शब्द भए एउटै पदावलीमा दुई भाषिक तह हुन सक्छन्। यसले स्थानीय नामलाई राजकीय लेखनमा उतारिएको ढाँचा देखाउन सक्छ।

‘मीयाँ गवाँ’ र मेवाखोलाबीचको सम्बन्ध खोज्दा पछिल्ला लिखतका नाम र भू-सीमा तुलना गर्नुपर्छ। यस्तो अध्ययनले भाषाको नाम मात्र छुट्याउँदैन। पहाडको स्थाननाम तराईको लेखनव्यवहारमा कसरी प्रवेश गर्‍यो भन्ने पनि देखाउँछ।

८. सेन सम्बन्धलाई मुन्धुम र वंशावलीसँग जोड्दा

तुङदुङ्गे मुन्धुमसम्बन्धी अध्ययनले सेन र साम्बा, सेरेङबीचको सम्बन्धलाई पुर्ख्यौली स्मृतिका आधारमा व्याख्या गरेको छ (Subba, 2022)। हाम्रो छलफलमा प्रस्तुत सेन चबेगु, योङहाङ र लिङदेन वंशावलीका विवरणले पनि सेन सम्बन्धबारे प्रकाश पारेका छन्।

यी कथनको ऐतिहासिक अर्थ खोज्नुपर्छ। सम्बन्ध विवाहबाट बनेको हुन सक्छ। कुनै शाखा स्थानीय समुदायमा मिसिएको हुन सक्छ। राजनीतिक आश्रय वा साझा पुर्खाको स्मृति पनि हुन सक्छ। सबै वंशावलीका आधार एउटै प्रक्रियाबाट नभइ विभिन्न किसिमले निर्मित हुनसक्छ।

यहाँ थारूको पुरानो किरात सम्बन्धले थप पृष्ठभूमि दिन्छ। पहाडका किरात र तराईका थारूलाई सधैँ अलग संसारका मानिस ठानेर सेन इतिहास पढ्नु साँघुरो दृष्टिकोण हुन्छ। भाषा फेरिए पनि पुरानो आवतजावत र नाताको स्मृति बाँकी रहन सक्छ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट राख्नुपर्छ। थारू र किरातको पुरानो सम्बन्धले सेन वंशको उत्पत्ति स्वतः प्रमाणित गर्दैन। सेन र लिम्बू सम्बन्धका लागि वंशावली तथा अभिलेखको आफ्नै प्रमाण चाहिन्छ। यी प्रमाण एकअर्काका पूरक हुन्।

९. सेनहरूको उत्पत्ति, राज्यविस्तार र किरात वंशसँगको सम्बन्ध

सेनहरूको इतिहास बुझ्न तीन पक्षलाई सँगै हेर्नुपर्छ। पहिलो, उनीहरूको प्रारम्भिक उत्पत्ति हो। दोस्रो, विभिन्न भूभागमा राज्य फैलिएको क्रम हो। तेस्रो, स्थानीय समुदायसँग बनेको राजनीतिक र पारिवारिक सम्बन्ध हो। यी पक्ष जोडिएका छन्। तर एउटाको प्रमाणले अर्को पक्षको सबै प्रश्न हल गर्दैन।

९.१ सेन र किरात सम्बन्ध

सेनहरूले आफूलाई चित्तौडका राजवंशसँग जोडेको विवरण पाइन्छ। तर यो दाबी पुरानै समयदेखि निर्विवाद थिएन। ह्यामिल्टनले सन् १८१९ मा प्रकाशित आफ्नो ग्रन्थमा सेन परिवारका विभिन्न शाखाले फरक वंशावली सुनाएको उल्लेख गरेका छन्। उनले चित्तौडसँगको सम्बन्ध पर्याप्त प्रमाणित नभएको पनि बताएका छन् (Hamilton, 1819, p. 128)।

९.२ सेनहरूको स्थानीय आधारबारे नयाँ बुझाइ

सेनहरूको प्रारम्भिक पूर्वज कहाँका थिए भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। तर उत्पत्तिको प्रश्नले मात्र उनीहरूको सम्पूर्ण इतिहास बताउँदैन। उनीहरू कहाँ बसे? कोसँग सम्बन्ध गाँसे? कसको सहयोगमा शासन गरे? स्थानीय समाजमा कसरी घुलमिल भए? यी प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

सेनकालीन स्यामोहरले स्थानीय भाषा, भूमि र नेतृत्वसँग राजसत्ताको सम्बन्ध देखाउँछन्। स्थानीय व्यक्तिका नाममा अधिकार दिइएको छ। कतिपय लिखतमा पहिलेको भोगाधिकार पनि उल्लेख छ। यसले सेनहरूले स्थानीय समाजमा पहिलेदेखि रहेका अधिकार र नेतृत्वलाई ध्यानमा राखेर शासन चलाएको बुझ्न मद्दत गर्छ (गोरखापत्र अनलाइन, २०८२; नेपाल, २०७४)।

यस्तो शासन राजाको आदेशबाट मात्र चल्दैनथ्यो भन्ने व्याख्या गर्न सकिन्छ। स्थानीय बस्ती, खेती र जग्गाका सिमाना बुझ्ने मानिस चाहिन्थे। आदेश बुझाउने र लागू गर्ने नेतृत्व पनि आवश्यक हुन्थ्यो। त्यसैले स्थानीय समुदायसँगको सम्बन्ध सेन राज्यको शक्ति टिकाउने आधार थियो। यस सम्बन्धमा सहकार्य, सम्झौता र द्वन्द्व सबै हुन सक्थे।

स्यामोहरको भाषाले पनि यही सामाजिक आधारतर्फ संकेत गर्छ। थारूसँग साम्य राख्ने क्षेत्रीय भाषिक रूप प्रयोग हुनु तत्कालीन व्यवहारको महत्त्वपूर्ण प्रमाण हो। यसले दरबारको लेखन स्थानीय भाषिक संसारसँग जोडिएको देखाउँछ। तर त्यस भाषाबाट मात्र लेखक वा राजाको जाति छुट्याउन सकिँदैन। यसको बलियो अर्थ प्रशासन र स्थानीय समाजबीचको भाषिक सम्बन्ध हो।

मुन्धुम र वंशावलीले यस सम्बन्धको अर्को पक्ष देखाउँछन्। तुङदुङ्गे मुन्धुमसम्बन्धी अध्ययनले सेन र साम्बाबीचको पुर्ख्यौली सम्बन्धको व्याख्या गरेको छ (Subba, 2022)। सेन चबेगु, योङहाङ र लिङदेन वंशावलीसम्बन्धी छलफलले पनि सेन सम्बन्धको स्मृति विभिन्न परिवारमा रहेको प्रश्न उठाउँछ। यस्ता स्मृतिले विवाह, बसाइँसराइ वा कुनै शाखा स्थानीय समुदायमा मिसिएको इतिहास खोज्न आधार दिन्छन्।

राजकीय लिखत र पुर्ख्यौली स्मृतिलाई सँगै पढ्दा सम्बन्धको फराकिलो चित्र देखिन्छ। लिखतले सार्वजनिक अधिकार देखाउँछ। वंशावलीले परिवारगत सम्बन्धको दाबी गर्छ। मुन्धुमले समुदायले सम्झिएको अतीतलाई जीवित राख्छ। यी स्रोतका विवरण एकअर्कासँग मिलेमा स्थानीय समाजमा सेनहरूको घुलमिलबारेको व्याख्या बलियो हुन्छ।

थारूको इतिहासले यसमा थप पृष्ठभूमि दिन्छ। थारूलाई किरातसँग जोड्ने ऐतिहासिक मत उपलब्ध छन्। थारूको घरायसी बोलीमा पुराना भाषिक अंश बाँकी रहेको चर्चा पनि छ (Chaudhary, 2026; Chaubey et al., 2014)। त्यसैले आजको भाषिक भिन्नताका आधारमा पहाड र तराईका समुदायबीच पुरानो सम्बन्ध थिएन भन्न मिल्दैन। यद्यपि यही आधारबाट सेनहरूको निश्चित जातीय उत्पत्ति पनि ठहर हुँदैन।

यी सामग्रीले ‘सेनहरूको स्थानीय समाजमा भएको विकास र घुलमिल’ बुझ्न बलियो आधार दिन्छन्। उनीहरूलाई स्थानीय जीवनबाट अलग बसेका शासकका रूपमा मात्र चित्रण गर्नु अपूरो हुन्छ। उनीहरूको शासन स्थानीय नेतृत्वसँग जोडिएको थियो। परिवारगत सम्बन्धका स्मृतिले त्यो सम्बन्ध राजनीतिक व्यवहारभन्दा गहिरो हुन सक्ने देखाउँछन्।

यस सन्दर्भमा रैथानेपनलाई जन्मस्थानमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। लामो बसोबास, विवाह, सन्तानको स्थानीय पहिचान, उत्तराधिकार र सामाजिक स्वीकार पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। तर स्थानीय समाजमा घुलमिल भएको प्रमाण र कुनै खास आदिवासी समुदायबाट उत्पत्ति भएको प्रमाण एउटै होइनन्। पहिलो पक्षले सेनहरूको स्थानीय सामाजिक आधार बुझाउँछ। दोस्रो पक्षका लागि सम्बन्धित वंशका थप प्रमाण चाहिन्छ।

त्यसैले सेन इतिहासमा आगमनकथा र स्थानीय विकास दुवै समेटिनुपर्छ। बाहिरबाट आएको कुनै पुर्खाको कथा सही भए पनि पछिल्ला पुस्ताको स्थानीय जीवन मेटिँदैन। स्थानीय उत्पत्तिको दाबी भए त्यसलाई पनि समान आधारमा जाँच्नुपर्छ। **सेनहरूको इतिहास बुझ्ने मुख्य बाटो उनीहरूको वंशदाबीलाई स्थानीय भाषा, परिवार र शासनसम्बन्धी प्रमाणसँग जोडेर पढ्नु हो।

९.३ विजयपुरमा सेन सत्ता र किरात नेतृत्वको गठबन्धन

विजयपुरमा सेन सत्ता आउनुअघि नै तराईका शासक र पहाडका किरात प्रमुखबीच सम्बन्ध थियो। सुवेदीले विजयनारायण राय र फेदापका मोरेहाङबीचको गठबन्धन उल्लेख गरेका छन्। किरात नेतृत्वलाई शासनमा स्थान दिने परम्परा सेनहरूको आगमनअघि नै विकसित भएको उनको विवरणले देखाउँछ (Subedi, 2005)।

ह्यामिल्टनले विजयपुरमा सत्ता परिवर्तनका तीन भिन्न विवरण संकलन गरेका छन्। किरात प्रमुख अगमसिंहबाट प्राप्त कथनअनुसार विजयनारायणले उनका पुर्खा सिंह रायलाई मारे। त्यसपछि सिंह रायका छोरा बाजु रायले मकवानपुरका शासकसँग सहायता मागे। किरात शक्तिको सहयोगमा नयाँ सत्ता स्थापित भयो। अर्को विवरणमा विजयनारायणको मृत्युपछि किरात प्रमुखले सेन शासकलाई बोलाएको भनिएको छ (Hamilton, 1819, pp. 132-135)।

घटनाको क्रम फरक भए पनि दुवै विवरणमा किरात नेतृत्वको सक्रिय भूमिका छ। ह्यामिल्टनले पनि मकवानपुरको सीमित शक्तिबाट मात्र पूर्वको विजय सम्भव नदेखिएको बताएका छन्। किरातहरूको सहयोगले त्यस सफलतालाई बुझ्न सकिने उनको तर्क छ।

यसबाट पूर्वी सेन सत्ता स्थानीय किरात शक्तिसँगको गठबन्धनबाट विस्तार भएको व्याख्या बलियो हुन्छ। सेनहरूको आगमनले स्थानीय नेतृत्वलाई पूर्ण रूपमा हटाएको चित्र स्रोतले दिँदैन।

१०. निष्कर्ष

थारूको किरात सम्बन्धबारे प्रकाशित ऐतिहासिक मत पाइन्छ। घरायसी थारू बोलीमा भोटबर्मेली मूलका हुन सक्ने शब्द बाँकी रहेको अध्ययन पनि छ। यी सामग्रीले आज बोलिने भाषाबाट मात्र समुदायको पुरानो उत्पत्ति निर्धारण गर्न नमिल्ने देखाउँछन्। भाषा फेरिँदा पनि पुर्ख्यौली सम्बन्ध र सांस्कृतिक स्मृति बाँकी रहन सक्छन् (Chaubey et al., 2014; Chaudhary, 2026)।

हिन्दू संस्कारको विस्तारले भाषा परिवर्तनमा भूमिका खेलेको हुन सक्छ। तर विवाह, बसाइँसराइ, व्यापार र शासनको प्रभाव पनि हेर्नुपर्छ। सबै थारू समूहमा यो प्रक्रिया एउटै समयमा र एउटै ढङ्गले भएको मान्न मिल्दैन।

सेनहरूको प्रारम्भिक उत्पत्तिबारे मतभेद छन्। तर पूर्वी सेन राज्यको विकासमा किरात नेतृत्वको भूमिका स्पष्ट देखिन्छ। वंशानुगत चौतारिया पद, आदेशमा हस्ताक्षर गर्ने अधिकार र सैनिक सहभागिताले किरातहरू राज्य सञ्चालनका निर्णायक पक्ष थिए भन्ने देखाउँछन् (Hamilton, 1819)। त्यसैले सेन राज्यलाई स्थानीय समाजबाट अलग रहेको राजपरिवारको शासनका रूपमा मात्र बुझ्नु अपूरो हुन्छ।

स्यामोहरमा थारूसँग साम्य राख्ने भाषिक रूपको प्रयोगले यस सम्बन्धको अर्को पक्ष देखाउँछ। पहाडका अधिकार तराईसँग जोडिएको भाषिक व्यवहारमा अभिलेखित भएका थिए। मुन्धुम र लिम्बू वंशावलीमा रहेका सेनसम्बन्धी स्मृतिले यही राजनीतिक सम्बन्धभित्र पारिवारिक घुलमिल र पुर्ख्यौली नाता पनि खोज्न आधार दिन्छन् (नेपाल, २०७४; Subba, 2022)।

उपलब्ध प्रमाणले सेनहरूको एउटै जातीय मूलभन्दा स्थानीय समाजसँग जोडिएर भएको उनीहरूको विकास बढी स्पष्ट पार्छ। केही वंशमा सेन सम्बन्धको परम्परा हुनु महत्त्वपूर्ण छ। तर त्यसलाई सबै सेन, थारू, राई र लिम्बूको एउटै उत्पत्तिको प्रमाण मान्नु हुँदैन।

यस अध्ययनको मुख्य निष्कर्ष सेन राज्यको निर्माणमा पहाड र तराईका स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता थियो भन्ने हो। भाषा, शासन र पुर्ख्यौली स्मृतिले त्यसका फरक पक्ष देखाउँछन्। यी प्रमाणलाई सँगै पढ्दा सेन, किरात र थारू सम्बन्धको इतिहास अझ स्पष्ट हुन्छ।

सन्दर्भ सामग्री

गोरखापत्र अनलाइन। (२०८२, वैशाख २०)। चाँगेगाउँका सुचिराजा। [मूल लेख](https://gorkhapatraonline.com/news/153389)

नेपाल, ज्ञा.। (२०७४, असार ११ देखि १७)। सेन चिनाउने स्याहामोहर। हिमाल खबरपत्रिका। [मूल लेख](https://nepalihimal.com/article/14245)

Chaubey, G., Singh, M., Crivellaro, F., Tamang, R., Nandan, A., Singh, K., Sharma, V. K., Pathak, A. K., Shah, A. M., Sharma, V., Singh, V. K., Rani, D. S., Rai, N., Kushniarevich, A., Ilumäe, A. M., Karmin, M., Phillip, A., Verma, A., Prank, E., . . . Thangaraj, K. (2014). Unravelling the distinct strains of Tharu ancestry. EuropeanJournalofHumanGenetics, 22(12), 1404-1412. [https://doi.org/10.1038/ejhg.2014.36](https://doi.org/10.1038/ejhg.2014.36)

Chaudhary, M. K. (2014). Language of Saptariya Tharu. Researcher: AResearchJournalofCultureandSociety, 1(2), 49-62. [https://doi.org/10.3126/researcher.v1i2.9885](https://doi.org/10.3126/researcher.v1i2.9885)

Chaudhary, N. R. (2026). Tracing the roots of ascribed Tharu identity in the context of Nepal. BMCResearchJournal, 5(1), 63-81. [https://doi.org/10.3126/bmcrj.v5i1.95749](https://doi.org/10.3126/bmcrj.v5i1.95749)

Guneratne, A. (2002). Manytongues, onepeople: ThemakingofTharuidentityinNepal. Cornell University Press.

Hamilton, F. (1819). AnaccountofthekingdomofNepal, andoftheterritoriesannexedtothisdominionbytheHouseofGorkha. Archibald Constable and Company.

Platts, J. T. (1884). AdictionaryofUrdu, classicalHindi, andEnglish. W. H. Allen & Co.

Subba, N. R. (2022). Tungdunge Mundhum establishes a link between the Sen and the Samba dynasties. IARJournalofHumanitiesandSocialScience, 3(1), 1-10.

Subedi, R. R. (2005).HistoricalentityofVijayapurState. VoiceofHistory, 20(1), 23-28.

Thomason, S. G. (2001). Languagecontact: Anintroduction. Edinburgh University Press.

Citation
Subba, N. R. (2026). सेन, किरात र थारू सम्बन्ध: भाषा फेरिए पनि बाँकी रहने पुर्ख्यौली इतिहास. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.22809398