नेपालको परिवर्तित सामाजिक संरचना

नेपालको परिवर्तित सामाजिक संरचनाः राजनीतिक उग्रता र ‘भुइँमान्छे’को उदयको समाजशास्त्रीय विश्लेषण
-लेख-
डा. नवराज सुब्बा

१. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र संरचनात्मक विचलन

नेपालको सामाजिक संरचना शताब्दीयौँदेखि ‘सामन्ती पदानुक्रम’ (Feudal Hierarchy) मा आधारित थियो, जहाँ मानिसको हैसियत उसको जन्म, जात र जमिनको स्वामित्वले निर्धारण गर्थ्यो। वि.सं. २०५२ पछि सुरु भएको माओवादी आन्दोलनले यो पुरातन संरचनालाई जगैदेखि हल्लाइदियो।

समाजशास्त्रीय भाषामा भन्नुपर्दा, यसले समाजमा ‘Psychology of Fear’ (डरको मनोविज्ञान) लाई तोडेर ‘Psychology of Defiance’ (प्रतिवादको मनोविज्ञान) स्थापना गर्‍यो। हिजोसम्म मालिकको अगाडि शिर निहुराउने ‘भुइँमान्छे’ (Subaltern) ले जब बन्दुक र राजनीतिक नाराको आड पायो, उसले आफ्नो अस्तित्व बोध गर्‍यो। यो परिवर्तनको सकारात्मक पक्ष थियो, जसले समाजमा समावेशीकरण र चेतनाको लहर ल्यायो।

२. ‘सबअल्टर्न एजेन्सी’ र आवाजको लोकतन्त्रीकरण

‘भुइँमान्छे’ले बोल्न र लेख्न थाल्नु भनेको समाजशास्त्रमा ‘Agency’ (सामर्थ्य) प्राप्त गर्नु हो। एन्टोनियो ग्राम्सी जस्ता विचारकहरूले भनेका छन् कि जबसम्म उत्पीडित वर्गले आफ्नै भाषा र शैलीमा बोल्न सक्दैनन्, तबसम्म वास्तविक परिवर्तन हुँदैन।

नेपालमा अहिले फेसबुक, टिकटक र अन्य सञ्चार माध्यममा देखिएको आम मानिसको सक्रियताले के पुष्टि गर्छ भने अब ज्ञान र सूचनामा कुनै खास ‘एलिट’ वा अभिजात वर्गको मात्र एकाधिकार रहेन। ग्रामीण भेगका मानिसहरूले पनि राज्यको नीति र नेताको आचरणमाथि प्रश्न उठाउन थालेका छन्। यो लोकतन्त्रको एउटा जीवन्त पक्ष हो, जसलाई हामीले “आवाजको लोकतन्त्रीकरण” भन्न सक्छौं।

३. ‘लम्पनीकरण’ (Lumpenization) र मसल पावरको समाजशास्त्र

आज मौलिदै आएका ‘गुण्डा शैली’ र ‘मसल’ को प्रयोग समाजको सबैभन्दा चिन्ताजनक पाटो हो। समाजशास्त्री कार्ल मार्क्सले ‘लुम्पेन प्रोलेतारियत’ (Lumpen Proletariat) शब्द ती मानिसहरूका लागि प्रयोग गरेका थिए, जोसँग कुनै निश्चित उत्पादनमूलक सीप वा नैतिक धरातल हुँदैन र उनीहरू शक्ति प्राप्तिको लागि जे पनि गर्न तयार हुन्छन्।

३.१. राजनीतिक सुरक्षा कवच: ‘शक्ति’ को दुरुपयोग र विसंगत उपलब्धि

नेपालमा राजनीतिक दलहरूले ‘भुइँमान्छे’को अथाह ऊर्जा र शक्तिलाई राष्ट्र निर्माण वा उत्पादनमूलक कार्यमा परिचालन गर्नुको साटो, उनीहरूलाई प्रायः ‘मसल पावर’ वा सडक प्रदर्शनको औजारको रूपमा मात्र प्रयोग गरे। यसले राजनीतिमा दण्डहीनता (Impunity) को एउटा यस्तो संस्कृति विकास गर्‍यो, जहाँ दलीय ओत पाएपछि कानुनभन्दा माथि रहन सकिन्छ भन्ने भ्रम स्थापित भयो।

जब एउटा सामान्य कार्यकर्ताले देख्छ कि शिष्ट र तर्कपूर्ण ढंगले कुरा राख्दा प्रशासनिक वा राजनीतिक संयन्त्रले उसलाई वास्ता गर्दैन, तर उग्र शैलीमा प्रस्तुत हुँदा, टेबल ठोक्दा वा धम्कीपूर्ण भाषा प्रयोग गर्दा काम तुरुन्तै बन्छ, तब उसमा एउटा खतरनाक मनोवैज्ञानिक सन्देश जान्छ। यसले गर्दा उसले ‘उग्रता’ र ‘अभद्रता’ लाई नै आफ्नो सामाजिक र राजनीतिक सफलताको एकमात्र सफलताको सूत्र (Success Formula) मान्न थाल्छ। परिणामस्वरुप, समाजमा ‘संवाद’ को ठाउँ ‘बल’ ले लिन्छ र नागरिकहरूले आफ्नो काम गराउनका लागि बौद्धिकता भन्दा पनि कुनै न कुनै उग्र समूहको ‘सुरक्षा कवच’ खोज्न बाध्य हुनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।

३.२. ह्याबिटस (Habitus): नेतृत्वको आचरण र सामाजिक सिको

समाजशास्त्री पियरे बोर्दिउका अनुसार मानिसले आफ्नो वरपरको सामाजिक र सांस्कृतिक वातावरणबाट अचेतन रूपमै व्यवहार, रुचि र दृष्टिकोणहरू सिक्छ, जसलाई उनले ‘ह्याबिटस’ भनेका छन्। यो केवल देखावटी सिको मात्र होइन, बरु व्यक्तिको स्वभावमा भिज्ने एउटा स्थायी संरचना हो। जब दलका शीर्ष नेताहरूले संसद् जस्तो गरिमामय थलोमा वा ठूला सार्वजनिक मञ्चहरूमा गालीगलौज, असहिष्णुता र अभद्र भाषा प्रयोग गर्छन्, तब समाजको तल्लो तहसम्म त्यसको ‘न्युनीकरण’ (Trickle-down effect) हुन्छ।

कार्यकर्ताहरूले आफ्ना नेताको त्यस्तो उग्र व्यवहारलाई ‘वीरता’, ‘क्रान्तिकारीपन’ वा ‘हक्की स्वभाव’ को मानक मान्न थाल्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ कि आफ्नो नेता जस्तै उग्र हुनु नै राजनीतिक रूपमा परिपक्व हुनु हो। यसरी नेतृत्वको आचरणले कार्यकर्ताहरूको व्यक्तिगत संस्कार र सामाजिक व्यवहारलाई समेत ‘प्रदूषित’ बनाइदिन्छ। जब समाजका रोल-मोडेलहरू नै अभद्र हुन्छन्, तब युवा पुस्तामा शिष्टतालाई ‘कमजोरी’ र उग्रतालाई ‘शक्ति’ ठान्ने एउटा गलत सामाजिक चरित्रको निर्माण हुन जान्छ, जसले अन्ततः सम्पूर्ण सामाजिक मर्यादालाई नै भत्काइदिन्छ।

४. डिजिटल सञ्जाल र उग्रताको विश्वव्यापी लहर

के यो नेपालको मात्र समस्या हो? ‘होइन’। यो अहिले विश्वव्यापी समस्या बनेको छ।

छिमेकी मुलुकको प्रभाव: भारतमा पनि राजनीतिको ‘अपराधीकरण’ (Criminalization of Politics) एउटा ठूलो चुनौती हो। उत्तर प्रदेश र बिहार जस्ता राज्यहरूमा ‘बाहुबली’ नेताहरूलाई नायकको रूपमा हेर्ने प्रवृत्तिले नेपाली समाजलाई पनि प्रभावित गरेको छ। सामाजिक सञ्जालमा ‘ट्रोल आर्मी’ बनाएर विपक्षीलाई भद्दा गाली गर्ने संस्कृति भारतमा पनि निकै व्याप्त छ।

विश्वव्यापी पपुलिज्म (Populism): अमेरिकामा डोनल्ड ट्रम्पको उदयले “Political Correctness” (राजनीतिक शिष्टता) लाई भत्काइदियो। उनी उग्र बोलेर र परम्परागत मर्यादालाई मिचेरै शक्तिमा पुगे। यसले विश्वभरका नेताहरूलाई के सन्देश दियो भने—शिष्टता भन्दा ‘उग्रता’ र ‘भावनात्मक उत्तेजना’ले धेरै भोट र फलोअर्स तान्न सकिन्छ।

ब्यानर र अक्षरको राजनीति: सामाजिक सञ्जालमा देखिने ठूला र भड्किला अक्षरका ब्यानरहरू वास्तवमा ‘Visual Aggression’ हुन्। यसले सन्देश मात्र दिँदैन, बरु अर्को पक्षलाई मानसिक रूपमा ‘डोमिनेट’ गर्ने उद्देश्य राख्छ।

समाजशास्त्रमा एउटा मान्यता छ— “समाज जस्तो हुन्छ, नेतृत्व पनि त्यस्तै जन्मिन्छ।” यो एकपक्षीय मात्र हुँदैन; यो एउटा चक्र हो जहाँ जनता र नेतृत्वले एकअर्कालाई प्रभावित पारिरहेका हुन्छन्।

नेपालको वर्तमान राजनीतिक र सामाजिक ‘उग्र संस्कार’लाई सुधार्न कसले के भूमिका खेल्नुपर्छ भन्ने विषयमा पनि चर्चा गर्न आवश्यक छ:

५. सामाजिक संस्कार सुधारका आधारस्तम्भहरू: भूमिका र जिम्मेवारी

नेपालमा देखिएको ‘गुण्डा शैली’ र ‘अराजक अभिव्यक्ति’ को संस्कृति कुनै एक दिनमा निर्माण भएको होइन, त्यसैले यसको सुधार पनि क्रमिक र बहुआयामिक हुनुपर्दछ। यसका लागि प्रमुख सरोकारवालाहरूको भूमिका निम्नानुसार हुन जरुरी छ:

५.१. नागरिकको भूमिका: ‘अन्धभक्त’ बाट ‘सचेत नागरिक’ तिर

सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी जनताकै हो। लोकतन्त्रमा नागरिक केवल ‘भोटर’ मात्र होइनन्, उनीहरू समाजका ‘पहरेदार’ हुन्।

आलोचनात्मक चेत (Critical Thinking): जनताले आफ्ना नेता वा दलका गलत क्रियाकलापलाई “हाम्रो मान्छेले गरेको” भनेर बचाउ गर्नुको साटो गलतलाई गलत भन्न सक्नुपर्छ। जब जनताले उग्र र अभद्र नेतालाई सामाजिक रूपमा तिरस्कार गर्न थाल्छन्, तब मात्र नेताहरू सच्चिन बाध्य हुन्छन्।

डिजिटल शिष्टाचार (Digital Ethics): सामाजिक सञ्जालमा कसैको पक्ष वा विपक्षमा लाग्दा प्रयोग गरिने भाषाले व्यक्तिको आफ्नै संस्कार झल्काउँछ। ‘भीड’ को पछि लाग्नुभन्दा तथ्यमा आधारित भएर शिष्ट भाषामा असहमति जनाउने संस्कृति जनता आफैँले सुरु गर्नुपर्छ।

५.२. राजनीतिक नेतृत्वको भूमिका: मानक (Standard) निर्धारण गर्ने

समाजशास्त्री अल्बर्ट बान्डुराको ‘Social Learning Theory’ अनुसार मानिसहरूले आफ्ना रोल मोडेल (नेता) को व्यवहार सिको गर्छन्।

नैतिक नेतृत्व: यदि शीर्ष नेताहरूले संसद् र सार्वजनिक मञ्चमा शिष्टता प्रदर्शन गर्ने हो भने, त्यसको सकारात्मक प्रभाव तल्लो तहका कार्यकर्तासम्म पुग्छ।

कार्यकर्ता शुद्धीकरण: दलहरूले आफ्ना कार्यकर्तालाई केवल ‘सडकमा शक्ति प्रदर्शन गर्ने’ औजारको रूपमा मात्र प्रयोग नगरी उनीहरूलाई राजनीतिक दर्शन, नैतिकता र नागरिक दायित्वबारे प्रशिक्षित गर्नुपर्छ। ‘मसल’ प्रदर्शन गर्नेलाई होइन, ‘बौद्धिक र नैतिक’ व्यक्तिलाई टिकट र पद दिने परिपाटी बसाल्नुपर्छ।

५.३. शैक्षिक र बौद्धिक संस्थाहरूको भूमिका: सांस्कृतिक पुँजीको निर्माण

शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्तिका लागि मात्र हुनुहुँदैन, यसले ‘सभ्य मनुष्य’ निर्माण गर्नुपर्छ।

मूल्य-मान्यतामा आधारित शिक्षा: विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूले विद्यार्थीलाई ‘नैतिक शिक्षा’ र ‘नागरिक अधिकार र कर्तव्य’ बीचको सन्तुलन सिकाउनुपर्छ।

बौद्धिक हस्तक्षेप: प्राज्ञिक व्यक्तित्व र अनुसन्धानकर्ताहरूले समाजमा भइरहेका यस्ता विचलनहरूमाथि निरन्तर बहस र लेखहरू मार्फत ‘काउन्टर नरेटिभ’ (Counter Narrative) निर्माण गर्नुपर्छ। बौद्धिक वर्ग मौन रहँदा नै अराजकता मौलाउने गर्दछ।

५.४. सञ्चारमाध्यम र प्रविधिको भूमिका: जिम्मेवार ‘गेटकिपिङ’

मिडिया र सामाजिक सञ्जालका सञ्चालकहरूले ‘भाइरल’ हुने नाममा उग्रतालाई प्रश्रय दिनु हुँदैन।

मिडिया साक्षरता: राज्य र गैरसरकारी क्षेत्रले आम मानिसलाई ‘डिजिटल साक्षरता’ प्रदान गर्नुपर्छ, जसले गर्दा मानिसहरूले कुन सामग्री सही हो र कुन उत्तेजना फैलाउने खालको हो भनेर छुट्याउन सकून्।

सकारात्मक विमर्श: मिडियाले गुण्डा शैलीका पात्रहरूलाई ‘नायक’ (Hero) को रूपमा प्रस्तुत गर्नुको साटो बौद्धिक र शिष्ट व्यक्तित्वहरूलाई बढी स्थान दिनुपर्छ।

६. उपसंहार

नेपालमा भएको परिवर्तनले ‘मान्छे’लाई त जगायो, तर ‘नागरिक’ बनाउन सकेन। हिजोको सामन्ती ‘आज्ञाकारिता’ आजको ‘अराजक स्वतन्त्रता’मा परिणत भएको छ।परिवर्तन केवल सत्ता र व्यवस्थामा मात्र होइन, व्यक्तिको बोली, व्यवहार र संस्कारमा पनि देखिनु अनिवार्य छ।

नेपालमा भुइँमान्छेको उदय र उनीहरूको स्वर मुखरित हुनु ऐतिहासिक उपलब्धि हो। तर, यो स्वर ‘ध्वनि प्रदूषण’ हुनु हुँदैन। ‘मसल पावर’ को भरमा शासन गर्ने र बोल्ने प्रवृत्तिले अन्ततः लोकतन्त्रलाई नै कमजोर बनाउँछ।

समाजशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा, जबसम्म समाजमा ‘सभ्यता’ (Civility) लाई शक्तिको रूपमा स्वीकार गरिँदैन, तबसम्म ‘उग्रता’ नै हाबी भइरहनेछ। अतः जनताले आफ्नो ‘एजेन्सी’ (शक्ति) लाई विवेकपूर्ण ढंगले प्रयोग गर्ने, नेतृत्वले नैतिकताको उदाहरण पेश गर्ने र शिक्षाले चेतनाको दीप बाल्ने हो भने मात्र नेपालको यो सामाजिक परिवर्तनले सार्थक दिशा लिन सक्छ।

समाजशास्त्रले भन्छ कि कुनै पनि समाज संक्रमणकालबाट गुज्रँदा यस्ता उग्रताहरू देखिन्छन्। तर, यदि यो उग्रतालाई राज्य र राजनीतिक दलहरूले समयमै नियन्त्रण गरेनन् र ‘बौद्धिक विमर्श’लाई स्थान दिएनन् भने समाज ‘मोबोक्रेसी’ (Mobocracy) वा भीडतन्त्रतिर धकेलिने खतरा रहन्छ। भुइँमान्छेले बोल्नुपर्छ, तर उसको बोलीमा ‘तर्क’ र ‘शिष्टता’ हुनुपर्छ, न कि ‘मसल’ को भाषा र ‘गाली’ को शैली।

स्रोत सामग्रीः

Albert Bandura. (1977). Social Learning Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
Pierre Bourdieu. (1990). The Logic of Practice. Stanford, CA: Stanford University Press.
Frantz Fanon. (1961). The Wretched of the Earth. New York: Grove Press.
Antonio Gramsci. (1971). Selections from the Prison Notebooks. New York: International Publishers.
Jürgen Habermas. (1989). The Structural Transformation of the Public Sphere. Cambridge, MA: MIT Press.
Robert D. Putnam. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon & Schuster.
John Whelpton. (2005). A History of Nepal. Cambridge: Cambridge University Press.

#विचार #लेख