मुन्धुमवाद: रिलिजन, धर्म र अर्गानिक पद्धति
डा. नवराज सुब्बा
संक्षिप्त परिचय
प्रस्तुत लेखले किरात समुदायको मौलिक चिन्तन र जीवनपद्धति ‘मुन्धुमवाद’ (Mundhumism) लाई विश्वव्यापी रूपमा प्रचलित पश्चिमा ‘रिलिजन’ (Religion) र पूर्वीय ‘धर्म’ (Dharma) का अवधारणाहरूसँग तुलनात्मक विश्लेषण गर्दछ। किरात मुन्धुमवादलाई प्रायः संस्थागत धर्म वा दार्शनिक धर्मको श्रेणीमा राखेर हेर्ने गरिए तापनि, यसको आधारभूत चरित्र यी दुवैभन्दा भिन्न र विशिष्ट रहेको तथ्यलाई यहाँ उजागर गरिएको छ।
अध्ययनको मुख्य उद्देश्य मुन्धुमवाद किन एउटा ‘अर्गानिक’ (Organic) वा प्राकृतिक जीवन पद्धति हो भन्ने कुरालाई दार्शनिक र व्यावहारिक आधारमा पुष्टि गर्नु हो। विश्लेषणका क्रममा, लिम्बू समुदायमा प्रचलित युमा-थेबा र राई समुदायको सुम्निमा-पारुहाङ जस्ता आदिम पुर्खाका अवधारणाहरूलाई केन्द्रमा राखिएको छ। जहाँ पश्चिमा ‘रिलिजन’ ले एक निश्चित ईश्वरीय ग्रन्थ र संस्थागत संरचनामा जोड दिन्छ र पूर्वीय ‘धर्म’ ले ब्रह्माण्डीय नियम र कर्मको चक्रलाई व्याख्या गर्दछ, मुन्धुमवादले भने मानव अस्तित्वलाई आफ्नो ‘वंश’ (Ancestry) र ‘प्रकृति’ (Nature) सँग सिधै एकाकार गर्दछ।
यस लेखले मुन्धुमवादलाई ‘अर्गानिक’ मान्नुका पछाडि तीनवटा मुख्य तर्कहरू प्रस्तुत गर्दछ:
१. माटो र जरुवाको सम्बन्ध: किरात संस्कारमा प्रयोग हुने अदुवा, जाँड र तीतेपाती जस्ता सामग्रीहरूले यसको प्रकृतिको जैविक चक्रसँगको गहिरो साइनो देखाउँछन्।
२. चुल्हो दर्शन: घरको तीन ढुङ्गाको चुल्होलाई केन्द्र मान्नुले यो दर्शन मानवीय जीवनका आधारभूत आवश्यकता र पारिवारिक निरन्तरतामा आधारित रहेको स्पष्ट पार्छ।
३. पुर्खा–प्रकृति अक्ष: यस दर्शनमा ईश्वर कुनै टाढाको अलौकिक शक्ति नभएर आफ्नै आदिम पुर्खा र वरपरको वातावरण (वन, नदी, पहाड) हुन्।
निष्कर्षमा, मुन्धुमवाद कुनै आयातित वा निर्मित विचार नभई किराती सभ्यताको ऐतिहासिक विकासक्रमसँगै स्वतः स्फूर्त रूपमा विकसित भएको एक जीवन्त ‘अर्गानिक’ मार्ग हो। यसले आधुनिक विश्वलाई प्रकृतिसँग सन्तुलित भएर बाँच्ने र आफ्नो ऐतिहासिक पहिचानमा गर्व गर्ने मौलिक दृष्टिकोण प्रदान गर्दछ।
